Rodzaje diet dla osób dorosłych

Rodzaje diet wg IDDSI

Rodzaje diet dla dzieci i młodzieży

Rodzaje diet dla kobiet w ciąży

• dla osób przebywających w szpitalach, niewymagających specjalnych modyfikacji dietetycznych;
• dieta podstawowa powinna spełniać wszystkie warunki prawidłowego żywienia ludzi zdrowych
• stanowi podstawę do planowania diet leczniczych.

• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów;
• posiłki powinny być podawane 3–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale;
• dodatek warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g. dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw przynajmniej część warzyw i owoców powinna być serwowana w postaci surowej
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty zbożowe z pełnego przemiału
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne fortyfikowane zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub nasiona roślin strączkowych lub przetwory nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym (10-dniowym)
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
  Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło.
• Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć.
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• konieczne jest ograniczenie podaży cukrów dodanych (tj. monocukrów i dwucukrów dodawanych do żywności)
• zaleca się ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• dopuszcza się okazjonalne włączenie produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia
• sezonowość.
• Stosowane techniki kulinarne:
• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych
• grillowanie bez dodatku tłuszczu, na patelni grillowej lub grillu elektrycznym
• potrawy smażone należy ograniczyć do 3 razy w jadłospisie dekadowym;
• przy czym dozwolone jest jedynie lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ograniczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• mąka ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa (w ograniczonych ilościach)
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np.: żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem otrąb i ziaren
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane
• kasze: gryczana (w tym krakowska), jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, jaglana, manna,
• kukurydziana
• płatki naturalne, np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, muesli bez dodatku cukru i jego zamienników np.: syropu glukozowo-fruktozowego
• makarony, np.: razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente)
• ryż brązowy, ryż czerwony, ryż biały (w ograniczonych ilościach)
• potrawy mączne, np.: naleśniki, pierogi, kopytka, kluski (w ograniczonych ilościach)
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe

• wszystkie warzywa świeże i mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, warzywa pieczone, warzywa kiszone.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu

• ziemniaki, bataty;
• gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• wszystkie owoce: świeże,
• mrożone, gotowane, pieczone
• musy owocowe (w ograniczonych ilościach)
• dżemy owocowe niskosłodzone (w ograniczonych ilościach);
• owoce suszone (w ograniczonych ilościach).

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• wszystkie nasiona roślin
• strączkowych
• produkty z nasion roślin strączkowych z małą zawartością soli
• niesłodzone napoje roślinne, tofu, hummus.

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane
• „masło orzechowe” bez dodatku soli i cukru (w ograniczonych ilościach).

• orzechy solone, orzechy w skorupce z ciasta, w karmelu, w czekoladzie, w lukrze
• „masło orzechowe” solone.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych
• pieczone pasztety z chudego mięsa;
• chude gatunki kiełbas;
• galaretki drobiowe.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina,
• baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu
• mięsa smażone w panierce tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• tłuste pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson)
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne
• konserwy rybne (w ograniczonych ilościach)
• ryby wędzone (w ograniczonych ilościach).

• ryby surowe
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu
• ryby smażone w panierce.

• gotowane
• jaja sadzone i jajecznica na parze lub smażone na małej ilości tłuszczu
• omlety, kotlety jajeczne smażone na małej ilości tłuszczu.

• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jaja smażone na słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie.

• mleko (1,5–2 % tłuszczu) i sery twarogowe chude lub półtłuste
• naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka)
• sery podpuszczkowe o obniżonej zawartości tłuszczu (w ograniczonych ilościach).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• tłuste sery podpuszczkowe;
• tłusta śmietana ≥18 % tłuszczu.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE: tłuszcze zwierzęce, np.: smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina
• twarde margaryny;

• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek
• majonez (w ograniczonych ilościach)
• świeża śmietanka do 12 % tłuszczu.

• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „ masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka)
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• sałatki owocowe bez dodatku cukru;
• ciasta drożdżowe
• ciasta biszkoptowe;
• musy owocowe;
• czekolada z dużą zawartością (>70 %) kakao.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana, woda mineralna gazowana o niskiej zawartości dwutlenku węgla;
• herbata, np.: czarna, zielona, czerwona, biała, owocowa;
• napary ziołowe;
• kawa naturalna, kawa zbożowa;
• bawarka;
• kakao naturalne;
• soki warzywne bez dodatku soli
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe
• wody smakowe z dodatkiem cukru.

• wszystkie naturalne przyprawy ziołowe i korzenne, świeże i suszone;
• gotowe przyprawy warzywne (w ograniczonych ilościach)
• sól (w ograniczonych ilościach);
• musztarda, keczup, chrzan (w ograniczonych ilościach);
• sos sojowy (w ograniczonych ilościach).

• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• przyprawy wzmacniające smak i zapach w postaci płynnej i stałej.

• po zabiegach chirurgicznych
• w trakcie rekonwalescencji
• w przewlekłym zapaleniu wątroby
• w przewlekłym zapaleniu trzustki
• w nadpobudliwości jelita grubego, biegunkach
• w żywieniu osób w podeszłym wieku
• w chorobach zapalnych żołądka
• w refluksie żołądkowo-przełykowym
• w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy
• w dyspepsji czynnościowej żołądka
• w przewlekłym nadkwaśnym nieżycie żołądka.

• dieta łatwostrawna jest modyfikacją diety podstawowej, polegającą m.in. na odpowiednim doborze technik kulinarnych takich jak np. gotowanie w wodzie i na parze łączone z przecieraniem, miksowaniem, rozdrabnianiem mającym poprawić strawność składników odżywczych
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb oraz tłuszczów
• dieta łatwostrawna powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych
• temperatura dostarczanych posiłków gorących powinna wynosić minimum 60^○C, natomiast z uwagi na specyfikę diety pacjent może spożywać posiłek przestudzony, o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała człowieka
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie regularnie, o stałych porach, zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub dozwolone produkty z nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw przynajmniej część warzyw i owoców powinna być podawana w postaci surowej w postaci musów albo przetartej bez skórki i pestek (w przypadku złej tolerancji)
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne fortyfikowane zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• zaleca się ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• dopuszcza się okazjonalne włączenie wybranych produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, pod warunkiem, że są one planowane umiarkowanych ilościach, a ich skład i sposób przygotowania nie obciąża przewodu pokarmowego (np. unikanie produktów tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych dodatków). Wprowadzenie tych produktów powinno być dostosowane do zasad diety łatwostrawnej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

• wszystkie mąki średniego i niskiego przemiału
• mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane, graham, grahamki
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska;
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe;
• makarony drobne
• ryż biały
• potrawy mączne, np.: pierogi, kopytka, kluski bez okrasy (w ograniczonych ilościach);
• suchary.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste
• ryż brązowy, ryż czerwony
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• warzywa świeże w postaci surówek drobno startych z delikatnych dobrze tolerowanych przez pacjentów warzyw;
• warzywa mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem warzyw przeciwwskazanych);
• gotowany kalafior, brokuł bez łodygi (w ograniczonych ilościach)
• szczególnie zalecane przykłady warzyw to: marchew, buraki, dynia, szpinak, cukinia, kabaczek, młoda fasolka szparagowa, sałata
• pomidor (w przypadku złej tolerancji pomidor bez skóry)
• ogórki kiszone (przy dobrej tolerancji bez skóry, w ograniczonych ilościach).

• warzywa kapustne: kapusta, brukselka, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por, czosnek, szczypior
• surowe ogórki, papryka, kukurydza
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• kiszona kapusta
• grzyby
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• dojrzałe lub rozdrobnione (w zależności od tolerancji);
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru
• dżemy owocowe niskosłodzone bezpestkowe (w ograniczonych ilościach);
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (w przypadku złej tolerancji pozbawione pestek, przetarte przez sito).

• owoce niedojrzałe;
• owoce ciężkostrawne (czereśnie, gruszki, śliwki);
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne, jeżeli dobrze tolerowane.

• wszystkie suche nasiona roślin strączkowych.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, słonecznik, dynia (w ograniczanych ilościach).

• całe nasiona, pestki, orzechy
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• chude gatunki kiełbas;
• galaretki drobiowe.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina,
• baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu;
• mięsa w panierce;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson)
• mięsa surowe np. tatar
• konserwy.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne
• ryby gotowane w tym przygotowywane na parze,
• pieczone;
• konserwy rybne w sosie własnym (w ograniczonych ilościach).

• ryby surowe
• ryby smażone na dużej ilości
• tłuszczu
• ryby w panierce
• ryby wędzone
• konserwy rybne w oleju.

• gotowane na miękko;
• gotowane na twardo jeżeli dobrze tolerowane;
• jaja sadzone i jajecznica na parze.

• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jajecznica smażona na tłuszczu, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone na tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• niskotłuszczowe naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru (np. jogurt, kefir, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru
• wysokotłuszczowe napoje
• mleczne fermentowane
• sery podpuszczkowe
• tłuste sery dojrzewające
• śmietana.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE: tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”
• frytura smażalnicza
• masło orzechowe solone i z dodatkiem cukru.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• sałatki owocowe z dozwolonych owoców (bez dodatku cukru);
• ciasta drożdżowe niskosłodzone
• ciasta biszkoptowe niskosłodzone (bez dodatku proszku do pieczenia).

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością
• tłuszczu i cukru;
• ciasto francuskie i półfrancuskie
• czekolada i wyroby
• czekoladopodobne;
• desery zawierające w znacznej ilości substancje konserwujące i barwniki.

• woda niegazowana
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała;
• napary owocowe
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach)
• bawarka
• kakao naturalne
• soki warzywne
• soki owocowe rozcieńczone (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• z cukrzycą
• z insulinoopornością
• z zaburzoną tolerancją glukozy
• z hipertriglicerydemią
• z chorobami układu sercowo naczyniowego, w tym z miażdżycą
• w hiperlipidemiach oraz z przewlekłymi zespołami wieńcowymi.

• dieta z ograniczeniem łatwo przyswajalnych węglowodanów jest modyfikacją diety podstawowej. Modyfikacja ta polega na ograniczonej podaży glukozy, fruktozy i sacharozy, zalecane są potrawy o niskim indeksie glikemicznym
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów
• posiłki powinny być podawane o tej samej porze. Liczba posiłków powinna być każdego dnia jednakowa 4–6 dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka. Przerwy pomiędzy posiłkami powinny wynosić niż 3–4h
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• należy kontrolować ilość spożywanych węglowodanów w całej diecie i w poszczególnych posiłkach
• należy ograniczyć spożywanie produktów zawierających cukry proste, w tym cukry dodane
• głównym źródłem węglowodanów w diecie powinny być produkty zbożowe z pełnego przemiału, należy podawać przynajmniej 2 porcje dziennie produktów zbożowych z pełnego przemiału
• należy wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym (IG<55)
• produkty węglowodanowe nie powinny być spożywane samodzielnie, do każdego posiłku należy włączyć produkty białkowe i tłuszczowe
• należy zaplanować dodatek warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw należy podawać przynajmniej 3 porcje warzyw o dużej zawartości błonnika, przynajmniej część warzyw i owoców powinna być serwowana w postaci surowej, dopuszcza się wykorzystanie produktów mrożonych. Zaleca się wybieranie owoców mniej dojrzałych ze względu na mniejszą zawartość cukru
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być spożywane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub nasiona roślin strączkowych lub przetwory nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• Tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny.
• Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć.
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• wskazane jest ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności) w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój bez dodatku cukru
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale.
• dopuszcza się okazjonalne włączenie produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych
• grillowanie bez dodatku tłuszczu, na patelni grillowej lub grillu elektrycznym
• potrawy smażone na niewielkiej ilości oleju i bez panierki należy ograniczyć do 3 razy w jadłospisie dekadowym.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• temperatura dostarczanych posiłków gorących powinna wynosić minimum 60○C, natomiast z uwagi na specyfikę diety pacjent może spożywać posiłek przestudzony, o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała człowieka
• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ograniczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• makarony, kasze, ryż, warzywa, płatki należy gotować al dente rozgotowane produkty w znacznym stopniu podwyższają poziom glikemii
• dopuszczalne jest stosowanie substancji słodzących (zgodnych z obowiązującymi przepisami) do przygotowywanych potraw i napojów
• należy wykluczyć dodatek cukru do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np.: żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem otrąb i ziaren
• pieczywo żytnie i mieszane;
• pieczywo o obniżonym IG
• kasze średnio- i gruboziarniste: gryczana, jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur;
• kasza jaglana (w umiarkowanych ilościach)
• płatki naturalne gotowane al dente, np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, pszenne, ryżowe, żytnie, muesli bez dodatku cukru i jego zamienników np. syropu glukozowo-fruktozowego
• makarony, np.: razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente)
• ryż brązowy, ryż czerwony
• potrawy mączne przede wszystkim z mąki pełnoziarnistej, np.: pierogi, kopytka, kluski (w ograniczonych ilościach)
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• białe pieczywo pszenne
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• kasze drobnoziarniste (manna, kukurydziana)
• płatki błyskawiczne, wafle ryżowe
• ryż biały
• potrawy mączne, np.: pierogi, kopytka, kluski
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• płatki ryżowe, płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe.

• warzywa świeże i mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, warzywa pieczone.

• warzywa przyrządzane z dużą
• ilością tłuszczu
• gotowana marchew, gotowane buraki
• dynia, kukurydza.

• ziemniaki, bataty: gotowane.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki)
• ziemniaki, bataty: puree;
• puree w proszku;
• pieczone bataty.

• owoce mniej dojrzałe
• owoce o IG ≤55
• owoce: świeże, mrożone, gotowane, pieczone (w ograniczonych ilościach);
• musy owocowe bez dodatku cukru (w ograniczonych ilościach)
• przetwory owocowe niskosłodzone, np. dżemy (w ograniczonych ilościach).

• owoce o IG>55;
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• wszystkie nasiona roślin
• strączkowych
• produkty z nasion roślin strączkowych z małą zawartością soli;
• niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne, hummus.

• produkty z nasion roślin
• strączkowych z dużą ilością soli;
• bób, w tym gotowany.

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, siemię lniane
• „masło orzechowe” bez dodatku soli i cukru (w ograniczonych ilościach).

• orzechy solone, orzechy w skorupce z ciasta, w karmelu, w czekoladzie, w lukrze
• „masło orzechowe” solone.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• pieczone pasztety z chudego mięsa;
• chude gatunki kiełbas;
• galaretki drobiowe.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina,
• baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu;
• mięsa panierowane;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• tłuste pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson);

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne;
• konserwy rybne (w ograniczonych ilościach)
• ryby wędzone (w ograniczonych ilościach).

• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• ryby panierowane i w cieście;
• ryby surowe.

• gotowane;
• jaja sadzone i jajecznica na parze lub smażone na małej ilości tłuszczu;
• omlety, kotlety jajeczne smażone na małej ilości tłuszczu.

• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jaja smażone na słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• napoje mleczne naturalne fermentowane, bez dodatku cukru (np. jogurt, kefir, maślanka)
• sery podpuszczkowe o zmniejszonej zawartości tłuszczu (w ograniczonych ilościach).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane
• słodzone napoje mleczne
• jogurty i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• tłuste sery podpuszczkowe;
• tłusta śmietana.

• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek, olej lniany, słonecznikowy
• masło (w ograniczonych ilościach)
• miękka margaryna (w ograniczonych ilościach)
• majonez (w ograniczonych ilościach, sporadycznie, jako dodatek).

• BEZWZGLĘDNIE WYKLUCZONE:
• tłuszcze zwierzęce, np. masło, smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru);
• galaretka (bez dodatku cukru)
• kisiel (bez dodatku cukru)
• sałatki owocowe z owoców o niskim indeksie glikemicznym (bez dodatku cukru)
• ciasta warzywne, wysokobiałkowe, o niskiej zawartości węglowodanów;
• ciasta i ciastka z mąk z pełnego przemiału
• czekolada gorzka z dużą zawartością (>70 %) kakao.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu
• ciasto francuskie i półfrancuskie;
• ciasta przygotowywane z mąki o 
• niskim typie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana, woda mineralna gazowana o niskiej zawartości dwutlenku węgla;
• herbata, np.: czarna, zielona, czerwona, biała, owocowa;
• napary ziołowe słabe napary;
• kawa naturalna, kawa zbożowa;
• bawarka;
• kakao naturalne;
• soki warzywne
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru).

• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe
• wody smakowe z dodatkiem cukru.

• wszystkie naturalne przyprawy ziołowe i korzenne
• sól (w ograniczonych ilościach)
• musztarda, keczup, chrzan (w ograniczonych ilościach)
• sos sojowy (w ograniczonych ilościach).

• gotowe mieszanki przyprawowe z dodatkiem soli
• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• dla osób przebywających w szpitalach, wykluczających z diety produkty pochodzenia zwierzęcego
• dieta wegańska wymaga ścisłego nadzoru lekarza i/lub dietetyka z uwagi na znaczne ryzyko niedoborów żywieniowych związanych z wykluczeniem produktów pochodzenia zwierzęcego
• dieta wegańska wymaga suplementacji składników odżywczych m.in. takich jak wapń, witamina D, B12 i DHA i/lub innych w zależności od stanu klinicznego pacjenta.

należy dążyć do zbilansowania wartości energetycznej i odżywczej diety w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia dzieci, a ewentualne niedobory składników odżywczych suplementować według zaleceń lekarza i/lub dietetyka

• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału dozwolonych grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, zamienników mleka i jego przetworów, warzyw i owoców, ziemniaków, nasion roślin strączkowych, orzechów, nasion i pestek oraz tłuszczów
• dieta powinna być urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• posiłki powinny być podawane 4–5 x dziennie, 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• każdy posiłek powinien zawierać dodatek warzyw i/lub owoców, z przewagą warzyw;
• przynajmniej 1/3 warzyw powinna być serwowana w postaci surowej;
• w posiłkach połowę produktów zbożowych powinny stanowić produkty z pełnego przemiału
• mleko i przetwory mleczne tradycyjne należy zastąpić produktami roślinnymi (wzbogacanymi w wapń, witaminę D i B12), powinny być podawane w co najmniej 3 posiłkach w ciągu dnia
• w każdym głównym posiłku należy uwzględnić produkty będące źródłem białka z grupy nasion roślin strączkowych
• ryby należy zstępować produktami będącymi źródłem DHA
• tłuszcze roślinne takie jak tłuszcz palmowy i kokosowy należy ograniczać
• konieczne jest ograniczanie w potrawach dodatku soli i cukru
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej, a napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru dodanego do 5 g/250 ml
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania i diety wegańskiej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość i stopień przetworzenia;
• termin przydatności do spożycia
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze
• duszenie
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych
• ograniczenie potraw smażonych do 2 razy w jadłospisie dekadowym;
• dozwolone lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego, bez panierki.

Praktyczne wskazówki odnośnie do sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• należy ograniczyć zabielania zup i sosów mleczkiem kokosowym
• nie należy dodawać do potraw zasmażek
• należy ograniczyć do minimum cukier dodawany do napojów i potraw
• należy ograniczyć do minimum dodatek soli na rzecz naturalnych przypraw.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• mąka ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa (w ograniczonych ilościach)
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np.: żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem otrąb i ziaren
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane
• kasze: gryczana (w tym krakowska), jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, jaglana, manna, kukurydziana
• płatki naturalne, np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, muesli bez dodatku cukru i jego zamienników np.: syropu glukozowo-fruktozowego
• makarony, np.: razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente)
• ryż brązowy, ryż czerwony, ryż biały (w ograniczonych ilościach)
• potrawy mączne, np.: naleśniki, pierogi, kopytka, kluski (w ograniczonych ilościach)
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe.

• wszystkie warzywa świeże i mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, warzywa pieczone, warzywa kiszone;
• grzyby i pieczarki;
• owoce chlebowca;
• glony i wodorosty;
• warzywa kiszone.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• wszystkie owoce: świeże,
• mrożone, gotowane, pieczone;
• musy owocowe;
• dżemy owocowe niskosłodzone (w ograniczonych ilościach);
• owoce suszone (w ograniczonych ilościach).

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• wszystkie nasiona roślin strączkowych, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób
• pasty z nasion roślin
• strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych
• napoje roślinne bez dodatku cukru, wzbogacane w wapń, witaminę D i B12
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu);
• przetwory sojowe: tofu, tempeh.

• niskogatunkowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie).

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane
• pasty z orzechów/nasion/pestek („masło orzechowe”) bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego (nie
• częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym).
• „sery” z orzechów/ nasion/ pestek (nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym).

• orzechy/nasiona/pestki solone, w karmelu, cieście, w czekoladzie, w lukrze itp.
• pasty z orzechów/pestek/nasion („masło orzechowe”) solone i/lub słodzone.

• roślinny zamiennik jajka.

• jaja i wszystkie potrawy z dodatkiem jaj.

• produkty roślinne stanowiące alternatywę dla produktów mlecznych, np. napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę D i B12 bez dodatku cukru;
• „sery” wegańskie;
• „jogurty” wegańskie;
• mleczko kokosowe.

• mleko pochodzące od zwierząt;
• przetwory mleczne z mleka pochodzącego od zwierząt;
• mleko skondensowane.

• mięso i wszystkie przetwory mięsne.

• ryby i wszystkie przetwory rybne.

• miękka margaryna, w tym wzbogacana w DHA;
• oleje roślinne, np. rzepakowy, oliwa z oliwek
• majonez bez dodatków pochodzenia zwierzęcego.

• tłuszcze zwierzęce, np. smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło, masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• pasty kokosowe
• frytura.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego zamiennika mleka);
• galaretka agarowa lub pektynowa (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• ciasta drożdżowe
• czekolada min. 70% kakao bez dodatków pochodzenia
• zwierzęcego
• batoniki na bazie owoców suszonych, płatków owsianych i pestek itp.
• desery na bazie owoców suszonych, kaszy jaglanej lub tapioki itp.

• desery zawierające składniki pochodzenia zwierzęcego, słodycze zawierające duże ilości cukru i/lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną itp.;
• ciasta kruche;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana, woda mineralna gazowana o niskiej zawartości dwutlenku węgla;
• herbata, np.: czarna, zielona, czerwona, biała, owocowa;
• napary ziołowe;
• kawa naturalna, kawa zbożowa;
• kakao naturalne
• soki warzywne bez dodatku soli
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• bawarka.

• wszystkie naturalne przyprawy ziołowe i korzenne, świeże i suszone;
• gotowe przyprawy warzywne (w ograniczonych ilościach);
• płatki drożdżowe, pasta marmite;
• sól (w ograniczonych ilościach)
• musztarda, keczup, chrzan (w ograniczonych ilościach)
• sos sojowy (w ograniczonych ilościach).

• miód
• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi
• przyprawy wzmacniające smak i zapach w postaci płynnej i stałej.

• z ostrym i przewlekłym zapaleniem wątroby
• z marskością wątroby
• z ostrym i przewlekłym zapaleniem trzustki
• z przewlekłym zapaleniem pęcherzyka i dróg żółciowych
• w kamicy żółciowej (pęcherzykowej i przewodowej)
• w okresie zaostrzenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
• w okresie zaostrzenia choroby Leśniowskiego-Crohna.

• główna modyfikacja opiera się na zmniejszeniu podaży produktów bogatych w tłuszcz zwierzęcy i cholesterol
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, tłuszczów
• dieta łatwostrawna z ograniczeniem tłuszczu powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw tłustych, wzdymających i ciężkostrawnych
• do minimum ograniczyć należy tłuszcze nasycone, których źródłem są m.in. czerwone mięso, podroby, tłuszcze zwierzęce jak masło, smalec, słonina, łój wołowy, smalec z gęsi, olej kokosowy, palmowy, słodycze, słone przekąski, żywność typu fast-food
• dozwolonymi produktami tłuszczowymi są bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe oleje roślinne, które należy stosować w umiarkowanych ilościach
• należy wyeliminować produkty bogate w cholesterol, takie jak tłuste mięsa, podroby, żółtka jaj, tłuste produkty mleczne, tłuszcze zwierzęce
• przy niskiej podaży tłuszczu warto zwrócić szczególną uwagę na jednocześnie odpowiednią podaż witamin rozpuszczalnych w tłuszczach posiłki powinny obfitować w produkty będące źródłem witamin A, D, E, K
• temperatura dostarczanych posiłków powinna wynosić minimum 60○C, a posiłków przestudzonych o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała człowieka
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw przynajmniej część warzyw i owoców powinna być podawana w postaci surowej (o ile dobrze tolerowane) w postaci musów albo przetartej bez skórki i pestek (w przypadku złej tolerancji)
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub dozwolone produkty z nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• Tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny.
• Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć.
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• konieczne jest ograniczenie podaży cukrów dodanych (tj. monocukrów i dwucukrów dodawanych do żywności)
• dopuszcza się okazjonalne włączenie wybranych produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, pod warunkiem, że są one planowane w umiarkowanych ilościach, a ich skład i sposób przygotowania nie obciąża przewodu pokarmowego (np. unikanie produktów tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych dodatków). Wprowadzenie tych produktów powinno być dostosowane do zasad diety łatwostrawnej z ograniczeniem tłuszczu.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

• wszystkie mąki średniego i niskiego przemiału
• mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane, graham, grahamki
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska;
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe
• makarony drobne
• ryż biały
• potrawy mączne, np.: pierogi, kopytka, kluski bez okrasy (w ograniczonych ilościach);
• suchary.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste
• ryż brązowy, ryż czerwony
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• warzywa świeże, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem przeciwskazanych)
• gotowany kalafior, brokuł bez łodygi (w ograniczonych ilościach)
• szczególnie zalecane przykłady warzyw to: marchew, buraki, dynia, szpinak, cukinia, kabaczek, młoda fasolka szparagowa, sałata;
• pomidor bez skóry
• ogórki kiszone (przy dobrej tolerancji bez skóry, w ograniczonych ilościach).

• warzywa kapustne: kapusta,
• brukselka, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por, czosnek, szczypior
• ogórki, papryka, kukurydza
• grzyby
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą
• ilością tłuszczu;
• kiszona kapusta;
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• dojrzałe lub rozdrobnione (w zależności od tolerancji);
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru
• dżemy owocowe niskosłodzone bezpestkowe (w ograniczonych ilościach);
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (w przypadku złej tolerancji pozbawione pestek, przetarte przez sito).

• owoce niedojrzałe;
• owoce ciężkostrawne (czereśnie, gruszki, śliwki);
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne z wyjątkiem tych produkowanych na bazie kokosa, tofu naturalne, jeżeli dobrze tolerowane.

• wszystkie suche nasiona roślin strączkowych.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, słonecznik, dynia (w ograniczanych ilościach).

• całe nasiona, pestki, orzechy
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina,
• baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu;
• mięsa w panierce
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek
• kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson)
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie chude ryby morskie i słodkowodne
• ryby gotowane w tym przygotowywane na parze, pieczone, konserwy rybne w sosie własnym (w ograniczonych ilościach).

• wszystkie tłuste ryby morskie i słodkowodne;
• ryby surowe;
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• w panierce ryby wędzone;
• konserwy rybne w oleju.

• białko jaj (bez ograniczeń),
• jaja, potrawy z jaj (z ograniczeniem żółtek).

• gotowane na twardo i miękko;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jajecznica na tłuszczu, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude lub odtłuszczone;
• niskotłuszczowe napoje mleczne naturalne fermentowane, bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste i półtłuste
• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru
• wysokotłuszczowe napoje
• mleczne fermentowane
• tłuste sery podpuszczkowe
• tłuste sery dojrzewające
• śmietana.

• miękka margaryna (w ograniczonych ilościach);
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek (w ograniczonych ilościach).

• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój;
• masło;
• twarde margaryny;
• masło klarowane
• majonez
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka) na mleku
• odtłuszczonym;
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• sałatki owocowe z dozwolonych owoców (bez dodatku cukru)
• ciasta drożdżowe (bez jaj, z bardzo małym dodatkiem margaryny miękkiej lub oleju, niskosłodzone);
• ciasta biszkoptowe (tylko na białku jaj, niskosłodzone).

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu i cukru
• ciasto francuskie
• czekolada i wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała;
• napary owocowe;
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach);

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;

• bawarka;
• kakao o obniżonej zawartości tłuszczu (bez dodatku cukru, na mleku odtłuszczonym);
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• z zaparciami nawykowymi, w postaci atonicznej zaparć w zaburzeniach
• czynności jelit
• z nadmierną pobudliwością jelita grubego.

• dieta bogatoresztkowa jest modyfikacją diety podstawowej
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów
• modyfikacja w stosunku do diety podstawowej polega na zwiększeniu podaży błonnika pokarmowego do około 40–50 g/dobę;
• zwiększone powinno być przede wszystkim spożycie błonnika nierozpuszczalnego, który występuje głównie w produktach zbożowych pełnoziarnistych (pieczywo razowe, grube kasze, ryż brązowy), niektórych warzywach (np. groszek zielony) i owocach (np. czarna porzeczka)
• posiłki powinny być podawane 3–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• podaż płynów powinna być zwiększona > 2,5 l/dobę
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale
• dodatek warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw należy podawać przynajmniej 3 porcje warzyw o dużej zawartości błonnika;
• większość warzyw i owoców powinna być serwowana w postaci surowej
• przynajmniej 2 posiłki w ciągu dnia powinny zawierać produkty zbożowe z pełnego przemiału;
• ograniczyć należy spożycie produktów zbożowych wysokooczyszczonych (np. makaron z białej mąki, ryż biały, płatki kukurydziane)
• mleko i przetwory mleczne w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia;
• odpowiednia zawartość tych produktów w diecie jest szczególnie ważna, gdyż są one dobrym źródłem wapnia, a produkty pełnoziarniste mogą utrudniać jego wchłanianie
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub nasiona roślin strączkowych lub przetwory nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory należy uwzględniać co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno. Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny.Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• dopuszcza się okazjonalne włączenie produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ograniczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

• wszystkie warzywa świeże;
• warzywa mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, warzywa pieczone.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki)
• puree w proszku.

• wszystkie owoce świeże;

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;

• większość owoców mrożonych, gotowanych, pieczonych
• musy owocowe bez dodatku cukru (w ograniczonych ilościach)
• owoce suszone (w umiarkowanych ilościach);
• dżemy owocowe niskosłodzone (w ograniczonych ilościach).

• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• nasiona roślin strączkowych
• produkty z nasion roślin strączkowych z małą zawartością soli.

• produkty z nasion roślin strączkowych z dużą ilością soli.

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane
• „masło orzechowe” bez dodatku soli i cukru (w ograniczonych ilościach).

• orzechy solone, orzechy w skorupce z ciasta, w karmelu, w 
• czekoladzie, w lukrze
• „masło orzechowe” solone.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.:
• polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• galaretki drobiowe.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone;
• w panierce tłuste wędliny, np.: baleron, boczek
• kiełbasy, wędliny mielone
• pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson)
• mięsa surowe np. tatar.

• chude oraz tłuste ryby morskie;
• ryby słodkowodne;
• ryby wędzone (w ograniczonych ilościach).

• ryby surowe;
• ryby smażone, w panierce.

• gotowane;
• jaja sadzone, jajecznica, omlety na parze.

• jaja smażone;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• napoje mleczne naturalne fermentowane, bez dodatku cukru (np. jogurt, kefir, maślanka)
• sery podpuszczkowe o zmniejszonej zawartości tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe tłuste
• tłuste sery dojrzewające;
• mleko skondensowane;
• jogurty i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• tłusta śmietana.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE: tłuszcze zwierzęce, np.: smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane
• olej kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru);
• galaretka (bez dodatku cukru);
• kisiel (bez dodatku cukru)
• sałatki owocowe bez dodatku cukru;
• ciasta drożdżowe niskosłodzone;
• ciasta biszkoptowe niskosłodzone;
• ciastka i ciasta z mąk z pełnego przemiału, z dodatkiem suszonych owoców.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną
• ciasta kruche z dużą ilością
• tłuszczu i cukru
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladowe;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• herbata, np.: czarna, zielona, czerwona, biała, owocowa;
• napary ziołowe słabe napary;
• kawa naturalna, kawa zbożowa;
• bawarka;
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• kakao;
• napar/kompot z czarnych jagód.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, lubczyk, rozmaryn, pieprz
• ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• przyprawy ostre: pieprz, curry, ostra papryka, chili, pieprz cayenne
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi.

• w okresie rekonwalescencji np. po zabiegu chirurgicznym, po udarze mózgu;
• z silnymi/rozległymi oparzeniami
• z odleżynami
• z rozległymi zranieniami
• w chorobach nowotworowych
• z wyrównaną marskością wątroby
• z przewlekłym aktywnym zapaleniem wątroby
• z zespołem nerczycowym
• leczonych za pomocą dializy
• z przewlekłą niewydolnością krążenia w zależności od stopnia niewydolności
• z chorobą Cushinga
• z nadczynnością tarczycy
• z niedoczynność tarczycy
• z chorobami przebiegającymi z długotrwałą, wysoką gorączką.
• z wyniszczeniem organizmu
• osoby w wieku podeszłym
• w infekcjach przebiegających z gorączką
• pacjenci z nadwagą i otyłością
• pacjenci po zabiegach bariatrycznych.

• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• w przypadku chorych bardzo wyniszczonych, gorączkujących wartość energetyczna diety powinna być wyższa, natomiast chorzy leżący, bez gorączki wymagają diety na poziomie ok. 2000 kcal
• w sytuacji, w której pokrycie zapotrzebowania na białko z wykorzystaniem wyłącznie produktów spożywczych nie jest możliwe po zaleceniu lekarskim zasadne jest uzupełnienie diety o żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (doustne preparaty odżywcze/żywienie medyczne/FSMP) z wysoką zawartością białka lub wykorzystywanie do przygotowania posiłków produktów żywienia medycznego
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów
• posiłki powinny być podawane 5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka, zwracając uwagę na rozłożenie produktów białkowych na wszystkie posiłki
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale;
• dodatek warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw, przynajmniej część warzyw i owoców powinna być serwowana w postaci surowej
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia, jeżeli nie ma przeciwwskazań
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego np. na bazie nasion roślin strączkowych lub glutenu pszennego, jeżeli są dobrze tolerowane i nie ma przeciwwskazań
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny.
• Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• wskazane jest ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• dopuszcza się okazjonalne włączenie wybranych produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, pod warunkiem, że są one planowane w umiarkowanych ilościach, a ich skład i sposób przygotowania nie obciąża przewodu pokarmowego (np. unikanie produktów tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych dodatków). Wprowadzenie tych produktów powinno być dostosowane do zasad diety łatwostrawnej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych
• grillowanie bez dodatku tłuszczu, na patelni grillowej lub grillu elektrycznym.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• w celu zwiększenia zawartości białka w diecie, celowe jest wzbogacanie potraw w produkty bogatobiałkowe np. mleko w proszku, jaja w proszku
• zaleca się uzupełnienie diety o żywność medyczną
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

1,5–2,0 g/kg należnej masy ciała

2,0–3,0 g/kg należnej masy ciała przy silnych oparzeniach dużej powierzchni ciała

• mąka ziemniaczana, pszenna, kukurydziana, żytnia, ryżowa
• pieczywo średnioziarniste typu Graham (w ograniczonych ilościach 1–2 kromki), bez dodatku substancji słodzących
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane, czerstwe
• kasze: mało- i średnioziarniste: krakowska, jęczmienna wiejska, mazurska, perłowa, orkiszowa, bulgur, jaglana, manna, kukurydziana
• płatki zbożowe błyskawiczne, np.: owsiane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, muesli bez dodatku cukru i jego zamienników np.: syropu glukozowo-fruktozowego
• makarony drobne
• sago;
• ryż biały;
• potrawy mączne, np.: naleśniki, pierogi, kopytka, kluski (w ograniczonych ilościach).

• pieczywo razowe pszenne i żytnie
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu, chleb razowy
• rogaliki francuskie (croissanty)
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• kasze gruboziarniste
• makarony gruboziarniste

• warzywa gotowane: marchew, szpinak, buraki, pietruszka, kalarepa, dynia, kabaczki, fasolka szparagowa, groszek zielony– najczęściej przetarty w formie zupy lub puree, róża kalafiora, róża brokułu z dodatkiem świeżego masła lub margaryny;
• warzywa na surowo: sałata, cykoria, pomidor bez skóry, starta marchewka;
• surówki z kapusty włoskiej i pekińskiej (w ograniczonych ilościach).

• kapusty: biała, czerwona, kiszona, brukselka
• warzywa cebulowe: cebula,
• czosnek, por, szczypior
• suche nasiona roślin strączkowych
• ogórek, papryka, rzodkiewki (na surowo)
• warzywa przyrządzane z dużą
• ilością tłuszczu;
• warzywa marynowane;
• warzywa grubo starte

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki)
• puree w proszku.

• owoce dojrzałe lub rozdrobnione:jabłka, wiśnie, morele, brzoskwinie, melony, owoce cytrusowe, banany
• jeżeli dobrze tolerowane;
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru (w ograniczonych ilościach);
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (wyłącznie w przypadku złej tolerancji pozbawione pestek, przetarte przez sito).
• dżemy owocowe niskosłodzone (z owoców bezpestkowych w ograniczonych ilościach).

• wszystkie owoce niedojrzałe:
• śliwki, gruszki, czereśnie, agrest;
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne, jeżeli dobrze tolerowane.

• produkty z nasion roślin strączkowych z dużą ilością soli.

• zmielone pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane, orzechy spożycie uzależnione od indywidualnej tolerancji pacjenta.

• orzechy jeżeli źle tolerowane;
• „masło orzechowe” solone.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik,

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;

• chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• pieczone pasztety z chudego mięsa;
• galaretki drobiowe.

• mięsa smażone i duszone w 
• tradycyjny sposób;
• w panierce
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele,
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar;
• konserwy mięsne

• wszystkie chude ryby morskie i słodkowodne;
• ryby tłuste w ograniczonej ilości, jeżeli są dobrze tolerowane

• ryby surowe
• ryby w occie;
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• panierowane ryby wędzone;
• konserwy rybne.

• gotowane na miękko;
• jaja sadzone i jajecznica na parze;
• jaja w potrawach np. makaronie.

• jaja gotowane na twardo;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jaja smażone na tłuszczu, słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• serek naturalny homogenizowany;
• naturalne napoje mleczne fermentowane, bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• tłuste sery dojrzewające;
• śmietana.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek
• majonez (w ograniczonych ilościach).

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE: tłuszcze zwierzęce, np.: smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• kisiele, kompoty, musy, galaretki z owoców
• dozwolonych;
• galaretki, kisiele, kremy, budynie z mleka;
• owoce w galaretce lub kremie;
• biszkopty;
• ciasto drożdżowe
• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka)
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody)
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• sałatki owocowe z owoców dozwolonych bez dodatku cukru.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu;
• ciasto francuskie
• ciasta z dodatkiem proszku do pieczenia;
• czekolada;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana, woda
• mineralna niegazowana;
• słabe napary herbat;
• napary ziołowe słabe napary
• kawa zbożowa;
• bawarka;
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml);
• słabe napary kawy naturalnej.

• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy naturalnej;
• kakao.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np. cynamon, wanilia, koper, kminek, anyżek, pietruszka, kwasek cytrynowy, sok z cytryny;
• sól (w ograniczonych ilościach);
• chrzan i ćwikła na kwasku cytrynowym (w ograniczonych ilościach)

• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup
• ocet;
• chrzan i ćwikła na occie;
• sos sojowy;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej;
• przyprawy ostre.

• z niewydolnością nerek wymagającą ograniczenia podaży białka;
• z niewydolnością wątroby wymagającą ograniczenia podaży białka.

• ilość białka musi być ustalana indywidualnie (powinna być ograniczana w stopniu zależnym od tolerancji tego składnika przez organizm chorego, należy uwzględnić zmiany w trakcie trwania choroby)
• podstawą diety jest kontrola zawartości białka, sodu, fosforu oraz potasu dopuszczalna ilość tych składników jest uzależniona od stopnia upośledzenia czynności nerek
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia, ewentualnie: 25–35 kcal/kg należnej masy ciała w zależności od wieku i aktywności fizycznej
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój bez dodatku cukru
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb oraz tłuszczów
• produkty będące źródłem białka powinny być spożywane równocześnie z produktami bogatymi w węglowodany, aby organizm mógł wykorzystać białko do syntezy tkankowej, a nie jako materiał energetyczny
• w przypadku hiperkaliemii można stosować metodę podwójnego gotowania ziemniaków i warzyw
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka
• dieta powinna być różnorodna i urozmaicona pod względem kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• ilość spożywanego mleka i przetworów mlecznych powinna być uzależniona od stężenia białka, fosforu i wapnia w surowicy krwi
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować sól i cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• dopuszcza się okazjonalne włączenie wybranych produktów świątecznych, związanych z tradycjami narodowymi, pod warunkiem, że są one planowane w umiarkowanych ilościach, a ich skład i sposób przygotowania nie obciąża przewodu pokarmowego (np. unikanie produktów tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych dodatków). Wprowadzenie tych produktów powinno być dostosowane do zasad diety łatwostrawnej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych
• moczenie, podwójne gotowanie.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ograniczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• nie dodawać do potraw zasmażek
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• do minimum ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw;

• leczenie zachowawcze 0,8 g/kg należnej masy ciała/dobę
• gdy PCHN (Przewlekła choroba nerek), stadium 3–5 u osób bez niedożywienia ,u metabolicznie stabilnych osób można rozważyć: 0,55–0,6 g/kg należnej masy ciała dobę
• gdy PCHN, stadium 3–5 i cukrzyca bez cech niedożywienia i u metabolicznie stabilnych osób: można rozważyć 0,6–0,8 g/kg należnej masy ciała/dobę
• gdy pacjent jest dializowany 1,0–1,2 g białka /kg należnej masy ciała/dobę.

• mąki niskobiałkowe,
• bezbiałkowe
• skrobia pszenna, ryżowa, ziemniaczana, kukurydziana
• pieczywo bezbiałkowe, niskobiałkowe, jasne pieczywo, chleb pytlowy;
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (perłowa, mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska (w ograniczonych ilościach);
• płatki naturalne błyskawiczne np.: gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe (w ograniczonych ilościach)
• makarony bezbiałkowe,
• niskobiałkowe;
• ryż (w ograniczonych ilościach);
• potrawy mączne z mąki nisko- bądź bezbiałkowej np.: pierogi, kopytka, kluski, bez okrasy (w ograniczonych ilościach);
• suchary niskobiałkowe.

• tradycyjne mąki w tym pełnoziarniste
• zwykłe pieczywo, pieczywo pełnoziarniste, chleb razowy
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak
• płatki owsiane, kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony tradycyjne
• potrawy mączne z tradycyjnych mąk
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• warzywa świeże, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem przeciwskazanych);
• gotowany kalafior, brokuł bez łodygi (w ograniczonych ilościach);
• pomidor bez skóry.

• warzywa kapustne: kapusta,
• brukselka, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por, czosnek
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, solone, marynowane, kiszonki w tym kiszona kapusta, kiszone ogórki
• warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki)
• puree w proszku.

• owoce dojrzałe świeże i mrożone (jagodowe, cytrusowe, jabłka, morele, brzoskwinie, winogrona, wiśnie, melon, kiwi);
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone (w ograniczonych ilościach).

• owoce niedojrzałe
• owoce ciężkostrawne (czereśnie,
• gruszki, śliwki)
• owoce w syropach cukrowych
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• owoce suszone
• owoce marynowane.

• nasiona roślin strączkowych, jeśli dobrze tolerowane.

• produkty z nasion roślin strączkowych z dużą ilością soli.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, dynia (w ograniczanych ilościach).

• całe nasiona, pestki, orzechy, migdały;
• pestki słonecznika;
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka (w ograniczonych ilościach)
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych (w ograniczonych ilościach).

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele;
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne (gotowane, pieczone, duszone bez
• obsmażania);
• gatunki ryb charakteryzujące się niską zawartością fosforu.

• ryby surowe
• ryby smażone;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne.

• gotowane na miękko;
• jaja sadzone na parze;
• jako dodatek do potraw.

• gotowane na twardo jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jajecznica smażona na tłuszczu, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe;
• niskotłuszczowe naturalne napoje mleczne fermentowane, bez dodatku cukru (np. jogurt, kefir, maślanka).

• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• wysokotłuszczowe napoje mleczne fermentowane;
• sery podpuszczkowe;
• tłuste sery;
• śmietana.

• masło (w ograniczonych
• ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE: tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• miód;
• sałatki owocowe z dozwolonych owoców (bez dodatku cukru);
• ciastka ze skrobi.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu i cukru;
• ciasto francuskie
• czekolada i wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała
• napary owocowe
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach)
• bawarka
• soki warzywne (w ograniczonych ilościach);
• kompoty bez dodatku cukru (w ograniczonych ilościach).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty;
• kakao.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej;
• pikle.

• Podstawowe zastosowanie:
• z zaburzeniami połykania (dysfagią).
• Rozszerzone zastosowanie
• z chorobami jamy ustnej, przełyku (zapalenia przełyku, rak przełyku, zwężenia przełyku, żylaki przełyku);
• z utrudnionym żuciem i gryzieniem

• wybór bezpiecznych konsystencji płynów i pokarmów stałych wg IDDSI powinien odbywać się na zlecenie lekarza lub zespołu diagnozującego i leczącego zaburzenia połykania (np. lekarza i dietetyka i/lub logopedy) po wcześniejszym wykonaniu diagnostyki;
• dla każdego chorego należy w zleceniu diety podać rekomendowany poziom płynu i pokarmu stałego (np. IDDSI poziom 2 i IDDSI poziom 5);
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, tłuszczów;
• dieta o zmienionej konsystencji powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych;
• produkty i potrawy należy podawać w formie przewidzianej dla każdego poziomu IDDSI;
• wyklucza się produkty czy potrawy, które mogłyby drażnić zmieniony chorobowo przełyk lub jamę ustną (kwaśne, pikantne, słone);
• temperatura dostarczanych posiłków gorących powinna wynosić minimum 60○C, natomiast z uwagi na specyfikę diety pacjent może spożywać posiłek przestudzony, o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała człowieka
• posiłki powinny być podawane 3–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka, w regularnych odstępach czasu, nieobfite
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku i kolorystyki
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukru dodanego nie może być większa niż 5 g cukru w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru. Płyny powinny być konsystencją dopasowane do stanu klinicznego chorego od poziomu 0-3 wg IDDSI
• poza napojami uwzględnionymi w jadłospisie, pacjent powinien mieć zapewniony stały dostęp do wody pitnej rekomendowane są dystrybutory z wodą na każdym oddziale;
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw gotowanych
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być spożywane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub dozwolone produkty z nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno. Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno (np. do smarowania pieczywa lub jako dodatek do warzyw po ugotowaniu) jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć. Przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• wskazane jest ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• w przypadku braku możliwości pokrycia w sposób bezpieczny i efektywny drogą doustną zapotrzebowania na energię i inne składniki konieczne jest zastosowanie wyłącznego żywienia dojelitowego przez sztuczny dostęp z zastosowaniem diet przemysłowych/ (FSMP) z możliwością utrzymania częściowego żywienia drogą doustną (wyłącznie po konsultacji z lekarzem i w miarę możliwości dietetykiem).

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych
• blendowanie, miksowanie, mielenie, przecieranie.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ugotowane danie lub składowe dania powinny być doprowadzone do odpowiedniej konsystencji wg wskazówek dla danego poziomu i podane pacjentowi
• w przypadku dania zbyt gęstego należy dodać przegotowaną wodę, mleko, wywar warzywny;
• do zagęszczania potraw zaleca się stosowanie naturalnych produktów lub zagęszczaczy odpornych na działanie amylazy ślinowej (żywność specjalnego przeznaczenia medycznego)
• w diecie papkowatej szczególne zastosowanie mają zupy przecierane, zupy kremy, owoce w postaci przecierów lub soków, warzywa gotowane, duszone i rozdrobnione
• pieczywo bez skórki przed zmiksowaniem powinno zostać namoczone w wodzie, mleku lub zupie
• sery, jaja, mięsa, warzywa, ziemniaki podawać zmiksowane z mlekiem, wodą lub z zupą
• zasadne może być stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego;
• U osób u których spełnienie zapotrzebowania za pomocą zwykłej żywności nie jest możliwe, zasadne jest jako uzupełnienie zastosować doustną żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, pomiędzy posiłkami lub jako dodatek do posiłku. U osób u których spełnienie zapotrzebowania drogą doustną nie jest możliwe, należy zastosować żywienie dojelitowe przez sztuczny dostęp z zastosowaniem diet przemysłowych (FSMP)
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• wykluczyć dodatek zasmażek do potraw
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• ograniczyć do minimum lub wykluczyć dodatek soli na rzecz naturalnych ziół i przypraw w formie sproszkowanej, łatwej do połączenia z potrawą.

• wszystkie mąki średniego i 
• niskiego przemiału
• mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa
• namoczone białe pieczywo
• pszenne, żytnie i mieszane
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska),

• orkiszowa, jaglana, krakowska połączone z sosami;
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane,
• jęczmienne, żytnie, ryżowe;
• makarony drobne podawane wg wskazówek dla danego poziomu;
• ryż biały podawane wg wskazówek dla danego poziomu.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy, kasze gruboziarniste, np.:
• gryczana, pęczak;

• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste;
• ryż brązowy, ryż czerwony;
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• rozdrobnione (np. przetarte, zmiksowane) warzywa świeże, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem przeciwskazanych);
• pomidor bez skóry i pestek przygotowany w odpowiedniej formie.

• warzywa nierozdrobnione, w 
• postaci wymagającej gryzienia
• warzywa kapustne: kapusta, brukselka, kalafior, brokuł, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por,
• czosnek, szczypior;
• ogórki, papryka, kukurydza;
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• kiszona kapusta;
• grzyby;
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone i podane w odpowiedniej formie.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki)
• puree w proszku.

• dojrzałe rozdrobnione (bez
• skórki i pestek)
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (wyłącznie pozbawione pestek, przetarte przez sito).

• owoce nierozdrobnione,
• wymagające gryzienia;
• owoce niedojrzałe;
• owoce ciężkostrawne (czereśnie, gruszki, śliwki);
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne, jeżeli dobrze tolerowane.

• pozostałe nasiona roślin strączkowych.

• rozdrobnione (zmiksowane), z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk),
• chuda wołowina,
• królik,
• chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele;
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.
• kiełbasy.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne rozdrobnione (zmiksowane).

• ryby surowe;
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne w oleju.

• gotowane na miękko rozdrobnione.

• gotowane na twardo;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jajecznica, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude
• lub półtłuste
• serki homogenizowane naturalne niskotłuszczowe naturalne napoje mleczne fermentowane, bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• wysokotłuszczowe napoje mleczne fermentowane;
• sery podpuszczkowe;
• śmietana.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• namoczone ciasta biszkoptowe, niskosłodzone (bez dodatku proszku do pieczenia) lub zmiksowane z serkiem homogenizowanym.

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu i cukru;
• ciasto francuskie;
• czekolada i wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała
• napary owocowe
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach)
• bawarka;
• soki warzywne o gładkiej konsystencji;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach);
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe w formie liści wyłącznie do zastosowania w koszyczku podczas gotowania np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, goździki. Natomiast przyprawy w proszku: cynamon, pieprz ziołowy mogą być dodane i dobrze połączone z potrawą sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

Produkty bezwzględnie wykluczone z uwagi na wysokie ryzyko zadławienia

surowa marchew,

skórka pieczeni (np. chrupiąca skórka wieprzowa),

twarde bułki z chrupiącą skórką

ananas

lizaki,

słodycze,

kawałki sera,

pianki (marshmallows),

guma do żucia,

kleiste puree ziemniaczane

chrupiący boczek,

niektóre suche płatki śniadaniowe

surowe jabłko,

popcorn

suche ciasteczka,

suche herbatniki,

suche bułeczki typu scone

pestki dyni,

biała część pomarańczy

skórka winogron,

otręby,

łuska babki jajowatej (psyllium)

ości ryb

winogrona

rozgotowana owsianka,

żelatyna spożywcza,

galaretki zawierające konjac,

kleiste ciastka ryżowe,

cukierki

rabarbar

płatki śniadaniowe z mlekiem

hot dog,

kanapka,

klopsiki z makaronem,

pizza

cienko pokrojony ogórek,

liście młodego szpinaku

PŁYNY NIEZAGĘSZCZONE

• Ma właściwości przepływu zbliżone do wody
• Charakteryzuje się szybkim przepływem
• Może być spożywany przez dziecko za pomocą dowolnego rodzaju smoczka, kubka lub słomki — odpowiednio do wieku i umiejętności dziecka

PŁYNY ZNIKOMO GĘSTE

Opis/

Charakterystyka

• gęstszy niż woda
• wymaga nieco większego wysiłku przy piciu niż płyny o niskiej lepkości
• przepływa przez słomkę, strzykawkę, smoczek
• podobny pod względem konsystencji do większości dostępnych na rynku preparatów mlekozastępczych typu „antyregurgitacyjne” (AR)

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu gęstości

• Często stosowany w populacji pediatrycznej jako zagęszczony płyn, który zmniejsza szybkość przepływu, ale nadal może być podawany przez smoczek niemowlęcy. Kwestia możliwości przepływu przez smoczek powinna być oceniana indywidualnie.
• Stosowany również u osób dorosłych, u których płyny o niskiej lepkości przepływają zbyt szybko, by można je było bezpiecznie kontrolować. Płyny nieznacznie gęste przepływają nieco wolniej.

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI w celu określenia, czy dany płyn spełnia kryteria poziomu 1 według klasyfikacji IDDSI

Metody testowania płynów

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/drink-testing-methods/

Test przepływu IDDSI*

• Pozostaje 1 do 4 ml płynu w strzykawce typu slip tip o pojemności 10 ml po 10 sekundach przepływu (zgodnie z instrukcją testu przepływu IDDSI*)

Przykłady płynów na poziomie 1

Doustne diety medyczne, maślanka, niektóre soki pomidorowe, płyny tj.

herbata, mleko, woda zagęszczone zagęszczaczem medycznym do poziomu 1 wg wskazówek producenta

PŁYNY LEKKO GĘSTE

Opis/

Charakterystyka

• Spływa z łyżki
• Można go sączyć; szybko spływa z łyżki, ale wolniej niż płyny niezagęszczone (o niskiej lepkości)
• Wymaga niewielkiego wysiłku przy piciu przez standardową słomkę (średnica standardowej słomki: 0,209 cala lub 5,3 mm)

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu

• Jeśli płyny o niskiej lepkości przepływają zbyt szybko, by można je było bezpiecznie kontrolować, płyny lekko gęste będą przepływać nieco wolniej
• Może być odpowiedni w przypadku nieznacznie obniżonej kontroli języka

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI w celu określenia, czy dany płyn spełnia kryteria poziomu 2 według klasyfikacji IDDSI

Metody testowania płynów

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/drink-testing-methods/

Test przepływu IDDSI*

Pozostaje 4 do 8 ml płynu w strzykawce typu slip tip o pojemności 10 ml po 10 sekundach przepływu (zgodnie z instrukcją testu przepływu IDDSI*)

Przykłady płynów na poziomie 2

Doustne diety medyczne zagęszczone przez producenta i oznaczone poziomem IDDSI 2, gładkie koktajle spełniające kryteria dla poziomu 2, płyny tj. herbata, mleko, woda zagęszczone zagęszczaczem medycznym do poziomu 2 wg wskazówek producenta

PŁYNNE (pokarmy) UMIARKOWANIE GĘSTE (płyny)

Opis /

Charakterystyka

• Może być spożywany z kubka
• Wymaga umiarkowanego wysiłku przy ssaniu przez standardową lub szeroką słomkę (szeroka słomka = 0,275 cala lub 6,9 mm średnicy)
• Nie nadaje się do formowania, układania warstw ani modelowania na talerzu, ponieważ nie zachowuje kształtu
• Nie nadaje się do jedzenia widelcem — powoli spływa w porcjach między zębami widelca
• Może być spożywany łyżką
• Nie wymaga obróbki w jamie ustnej ani żucia — może być połknięty bezpośrednio
• Ma gładką konsystencję, bez „cząstek” (grudek, włókien, fragmentów skórki, łupin, cząstek chrząstki lub kości)

Fizjologiczne uzasadnienie dla

tego poziomu gęstości

• Jeśli kontrola języka jest niewystarczająca do bezpiecznego przyjmowania lekko gęstych (poziom 2), poziom 3 pokarmy płynne/płyny umiarkowanie gęste może być odpowiedni
• Zapewnia więcej czasu na kontrolę w jamie ustnej
• Wymaga pewnego wysiłku w zakresie przesuwania językiem

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI w celu określenia, czy dany płyn spełnia kryteria poziomu 3 według klasyfikacji IDDSI

Metody testowania płynów

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/drink-testing-methods/

Test przepływu IDDSI*

Pozostaje 8 do 10 ml płynu w strzykawce typu slip tip o pojemności 10 ml po 10 sekundach przepływu (zgodnie z instrukcją testu przepływu IDDSI*)

Przykłady płynów na poziomie 3

Doustne diety medyczne zagęszczone przez producenta i oznaczone poziomem IDDSI 3, gładkie koktajle spełniające kryteria dla poziomu 3, płyny tj. herbata, mleko, woda zagęszczone zagęszczaczem medycznym do poziomu 3 wg wskazówek producenta, gładkie zupy kremy, pierwsze pokarmy dla niemowląt (np. rzadkie kleiki ryżowe lub rzadkie przeciery owocowe) spełniające kryteria testu przepływu

Niektóre sosy i sosy pieczeniowe — po potwierdzeniu testem przepływu IDDSI

PUREE (pokarmy) BARDZO GĘSTE (płyny)

Opis/

Charakterystyka

• Zazwyczaj jest spożywany łyżką (możliwe jest również użycie widelca)
• Nie nadaje się do picia z kubka, ponieważ nie przepływa łatwo
• Nie można go ssać przez słomkę
• Nie wymaga żucia
• Może być wyciskany, układany warstwowo lub formowany, ponieważ zachowuje kształt — jednak w tej formie nie powinien
  wymagać żucia
• Wykazuje bardzo powolny ruch pod wpływem siły grawitacji, ale nie powinno być możliwe przelewanie
• Spada z łyżki w jednej porcji po jej przechyleniu i zachowuje kształt na talerzu
• Nie zawiera grudek, włókien
• Nie jest kleisty
• Płyn nie powinien oddzielać się od części stałej pokarmu

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu gęstości

• Jeśli kontrola języka jest znacznie ograniczona, ta konsystencja może być najłatwiejsza do kontrolowania
• Wymaga mniejszego wysiłku w zakresie przesuwania pokarmu językiem niż konsystencje: mielona i wilgotna (poziom 5), miękka i w rozmiarze kęsa (poziom 6) oraz bez ograniczeń i łatwa do żucia (poziom 7), ale większego niż konsystencja płynna/płyny umiarkowanie gęste (poziom 3)
• Nie wymaga gryzienia ani żucia
• Zwiększone ryzyko zalegania pokarmu w jamie ustnej i/lub gardle, jeśli konsystencja jest zbyt kleista
• Pokarmy wymagające żucia, kontrolowanej manipulacji w jamie ustnej lub formowania kęsa nie są odpowiednie
• Ból podczas żucia lub połykania
• Braki w uzębieniu, źle dopasowane protezy zębowe

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI w celu określenia, czy dany płyn spełnia kryteria poziomu 4 według klasyfikacji IDDSI

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/drink-testing-methods/

Przykłady płynów/pokarmów na poziomie 4

Doustne diety medyczne zagęszczone przez producenta i oznaczone poziomem IDDSI 4, płyny tj. herbata, mleko, woda zagęszczone zagęszczaczem medycznym do poziomu 4 wg wskazówek producenta, produkty/potrawy o gładkiej konsystencji doprowadzone do postaci puree

Pokarmy stałe MIELONE i WILGOTNE

Opis/

Charakterystyka

• Może być spożywana za pomocą widelca lub łyżki
• W niektórych przypadkach może być spożywana pałeczkami, jeśli osoba ma bardzo dobrą kontrolę manualną
• Może być formowana i nabierana (np. w kształcie kulki) na talerzu
• Miękka i wilgotna konsystencja, bez oddzielającego się płynu
• Widoczne drobne grudki w strukturze pokarmu
• Dla dzieci: szerokość cząstek równa lub mniejsza niż 2 mm, długość nie większa niż 8 mm
• Dla dorosłych: szerokość cząstek równa lub mniejsza niż 4 mm, długość nie większa niż 15 mm
• Grudki łatwo rozpłaszczają się pod naciskiem język

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu konsystencji

• Gryzienie nie jest wymagane
• Wymagane jest minimalne żucie
• Do rozdzielenia miękkich, drobnych cząstek tej konsystencji wystarcza siła języka
• Do przesunięcia kęsa w jamie ustnej potrzebna jest siła języka
• Ból lub zmęczenie podczas żucia
• Braki w uzębieniu, źle dopasowane protezy zębowe

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI w celu określenia, czy dana potrawa spełnia kryteria poziomu 5 według klasyfikacji IDDSI

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/food-testing-methods/

Przykłady pokarmów na poziomie 5

Potrawy podane w postaci mielonej i wilgotnej spełniające kryteria testów oraz rozmiarów cząsteczek 2 x 8 mm w przypadku dzieci i 4 x 15 mm w przypadku dorosłych

• Drobno mielone* lub siekane*, miękka konsystencja mielonego mięsa. Można podawać z lekko gęstym, umiarkowanie gęstym lub bardzo gęstym, gładkim sosie lub sosie pieczeniowym, z odprowadzeniem nadmiaru płynu

* Jeśli nie jest możliwe uzyskanie konsystencji drobno mielonej, produkt powinien zostać przetarty na purée

RYBY

• Drobno rozgniecione w lekko, umiarkowanie gęstym lub bardzo gęstym, gładkim sosie lub sosie pieczeniowym, z odprowadzeniem nadmiaru płynu

OWOCE

• Podawać w formie drobno posiekanej (zmielonej), rozdrobnionej lub rozgniecionej
• Odsączyć nadmiar soku
• W razie potrzeby podawać w lekko, umiarkowanie gęstym lub bardzo gęstym, gładkim sosie lub sosie pieczeniowym, z odprowadzeniem nadmiaru płynu

– Nie powinien oddzielać się żaden rzadki płyn od produktu
WARZYWA

• Podawać w formie drobno posiekanej (zmielonej), rozdrobnionej lub rozgniecionej
• Odsączyć nadmiar płynu
• W razie potrzeby podawać w lekko, umiarkowanie gęstym lub bardzo gęstym, gładkim sosie lub sosie pieczeniowym, z odprowadzeniem nadmiaru płynu

PRODUKTY ZBOŻOWE (np. kasze, płatki, owsianka)

• Konsystencja gęsta i gładka z niewielkimi, miękkimi cząstkami
• Tekstura powinna być całkowicie zmiękczona
• Żadne mleko ani płyn nie powinny oddzielać się od produktu; przed podaniem należy odsączyć nadmiar płynu

PIECZYWO

• Nie należy podawać zwykłego, suchego pieczywa, kanapek ani tostów w żadnej formie
• Należy stosować przepis na kanapkę zgodną z poziomem 5 IDDSI (Mielone i wilgotne), dostępny w materiale wideo: https://www.youtube.com/watch?v=W7bOufqmz18
• Stosować pieczywo uprzednio żelowane („namoczone”), które jest bardzo wilgotne i ma żelową konsystencję na całej grubości kromki

RYŻ, KUSKUS, KOMOSA RYŻOWA (quinoa) i produkty o podobnej konsystencji

• Nie powinny być kleiste ani glutowate
• Po ugotowaniu i podaniu nie powinny mieć postaci sypkiej ani rozdzielać się na pojedyncze ziarenka
• Należy podawać z gładkim, lekko, umiarkowanie lub bardzo gęstym sosem; sos nie powinien oddzielać się od ryżu, kuskusu, komosy ryżowej (lub podobnych produktów).
• Przed podaniem należy odsączyć nadmiar płynu

Miękkie i rozmiaru kęsa

Opis/

Charakterystyka

• Można spożywać przy użyciu widelca, łyżki lub pałeczek
• Można rozgnieść lub rozdrobnić przy użyciu nacisku widelca, łyżki lub pałeczek
• Do krojenia nie jest wymagany nóż, choć może być użyty pomocniczo do nałożenia porcji na widelec lub łyżkę
• Produkt powinien być miękki, delikatny i wilgotny w całej objętości, bez obecności oddzielającego się rzadkiego płynu
• Przed połknięciem wymagane jest żucie
• Kawałki powinny mieć rozmiar odpowiedni do wieku i umiejętności przetwarzania pokarmu w jamie ustnej:

• • W przypadku dzieci: maksymalnie 8 mm
  • W przypadku dorosłych: maksymalnie 15 mm (czyli 1,5 cm)

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu konsystencji

• Gryzienie nie jest wymagane
• Żucie jest wymagane
• Rozmiar kawałków żywności powinien być dostosowany w celu minimalizacji ryzyka zadławienia
• Do przesuwania pokarmu i utrzymania go w jamie ustnej podczas żucia i obróbki oralnej wymagana jest siła i kontrola języka
• Do przesunięcia kęsa w celu połknięcia wymagana jest siła języka
• Ból lub zmęczenie podczas żucia
• Braki w uzębieniu, źle dopasowane protezy

Pomimo dostępnych opisów, należy stosować metody testowania IDDSI, aby ocenić, czy produkt spożywczy spełnia wymagania dla poziomu 6 IDDSI.

Zobacz dokument IDDSI Metody testowania lub https://iddsi.org/framework/food-testing-methods/

Przykłady pokarmów na poziomie 6

Potrawy podane w kawałkach powinny mieć rozmiar odpowiedni do wieku i umiejętności przetwarzania pokarmu w jamie ustnej:

– w przypadku dzieci: maksymalnie 8 mm x 8 mm

– w przypadku dorosłych: maksymalnie 15 mm x 15 mm(czyli 1,5 cm x 1,5 cm). Przygotowane produkty czy potrawy powinny być łatwe do rozgniecenia widelcem

• Mięso gotowane, miękkie i kruche, nie większe niż:
• Jeśli nie jest możliwe uzyskanie miękkiej i kruchej konsystencji przy wymiarach 1,5 × 1,5 cm (co należy potwierdzić testem nacisku widelcem lub łyżką), należy podać mięso w formie mielonej i wilgotnej

RYBY

• Gotowane ryby o konsystencji wystarczająco miękkiej, aby można je było rozdzielić na małe kawałki za pomocą widelca, łyżki lub pałeczek, nie większe niż:
• Bez ości i twardej skóry

ZAPIEKANKI / GULASZE / CURRY

• Część płynna (np. sos) musi mieć konsystencję gęstą – zgodnie z zaleceniami klinicznymi •
• Może zawierać mięso, ryby lub warzywa, pod warunkiem, że końcowe ugotowane kawałki są miękkie i kruche oraz nie większe niż:
• Bez twardych grudek/włókien

OWOCE

• Podawać w formie rozdrobnionej lub rozgniecionej, jeśli nie można ich pokroić na miękkie kawałki o wielkości odpowiedniej do gryzienia
• Włókniste części owoców są niewskazane
• Należy odsączyć nadmiar soku
• Należy ocenić indywidualną zdolność do radzenia sobie z owocami o wysokiej zawartości wody (np. arbuz), w których sok oddziela się od miąższu podczas żucia

WARZYWA

• Warzywa gotowane na parze lub w wodzie, o końcowej wielkości kawałków:
• Warzywa smażone mogą być zbyt twarde – należy sprawdzić ich miękkość za pomocą testu nacisku widelcem lub łyżką

PRODUKTY ZBOŻOWE (np. płatki śniadaniowe)

• Konsystencja gładka z miękkimi, delikatnymi cząstkami nie większymi niż:
• Tekstura musi być całkowicie zmiękczona
• Nadmiar mleka lub płynu należy odsączyć i/lub zagęścić zgodnie z zaleceniami klinicznymi dotyczącymi poziomu gęstości

PIECZYWO

• Nie należy podawać zwykłego suchego pieczywa, kanapek ani tostów w żadnej formie
• Należy stosować przepis na kanapkę zgodny z poziomem IDDSI 5 (Mielona i wilgotna), dostępny w formie filmu instruktażowego: YouTube – przepis
  IDDSIhttps://www.youtube.com/watch?v=W7bOufqmz18
• Można stosować pieczywo uprzednio żelowane („namoczone”), które jest bardzo wilgotne i ma żelową konsystencję na całej grubości kromki

RYŻ, KUSKUS, KOMOSA RYŻOWA (oraz produkty o podobnej konsystencji)

• Nie powinny mieć konsystencji ziarnistej, kleistej ani glutowatej

Łatwe do żucia

Opis/

Charakterystyka

• Zwykłe, codzienne produkty spożywcze o miękkiej i delikatnej konsystencji, odpowiednie dla wieku i etapu rozwojowego
• Podczas konsumpcji dozwolone są różne metody jedzenia (np. widelcem, łyżką, ręką)
• Na poziomie 7 nie ma ograniczeń dotyczących wielkości porcji, dlatego produkty mogą mieć różne rozmiary:
  • • • Mniejsze lub większe niż 8 mm (dla dzieci)
      • Mniejsze lub większe niż 15 mm = 1,5 cm (dla dorosłych)
• Nie obejmuje produktów twardych, żylastych, gumowatych, włóknistych, ciągnących się, chrupiących, kruszących się, pestek, nasion, włóknistych części owoców, łusek ani kości
• Może obejmować produkty o „podwójnej konsystencji” lub „mieszanej konsystencji” (np. z płynem), jeśli są bezpieczne również dla poziomu 0 (płynów bardzo rzadkich), zgodnie z decyzją kliniczną.
• Jeśli płynna część nie jest bezpieczna dla poziomu 0, należy ją zagęścić do poziomu zalecanego przez specjalistę

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu konsystencji

• Wymagania dotyczące spożywania żywności na poziomie 7 (IDDSI – Żywność miękka i odpowiednia rozwojowo)
• Wymaga zdolności do gryzienia miękkich produktów oraz ich żucia i przetwarzania w jamie ustnej przez wystarczająco długi czas, aby uformować miękką, spójną porcję („bolus”) gotową do przełknięcia.
• Nie zawsze wymaga obecności zębów.
• Wymaga zdolności do żucia i przetwarzania miękkich/delikatnych produktów bez szybkiego zmęczenia.
• Może być odpowiednia dla osób, które mają trudności lub odczuwają ból podczas żucia i połykania twardych lub gumowatych produktów.
• Ten poziom może wiązać się z ryzykiem zadławienia u osób, u których klinicznie stwierdzono zwiększone ryzyko zadławienia, ponieważ wielkość kawałków żywności nie jest ograniczona. Ograniczenie wielkości kawałków żywności (np. poziomy 4 – purée, 5 – i wilgotne, 6 – miękkie i w kawałkach) ma na celu minimalizację ryzyka zadławienia.
• Poziom ten może być stosowany przez wykwalifikowanych specjalistów w celu nauki rozwojowej lub jako etap przejściowy do produktów wymagających bardziej zaawansowanych umiejętności żucia.
• Jeśli osoba wymaga nadzoru podczas jedzenia, przed zastosowaniem tego poziomu konsystencji należy skonsultować się z wykwalifikowanym specjalistą w celu określenia odpowiedniego poziomu konsystencji żywności oraz planu posiłków zapewniającego bezpieczeństwo.
• Niektóre osoby mogą spożywać posiłki w sposób niebezpieczny bez nadzoru z powodu problemów z żuciem i połykaniem lub niebezpiecznych zachowań podczas jedzenia. Przykłady takich zachowań to: niedostateczne żucie, wkładanie zbyt dużej ilości jedzenia do ust, zbyt szybkie jedzenie, połykanie dużych kęsów, brak zdolności do samodzielnej oceny umiejętności żucia.
• W przypadku indywidualnych potrzeb i wymagań dotyczących nadzoru, należy skonsultować się z klinicystą.
• Jeśli wymagany jest nadzór podczas posiłków, ten poziom konsystencji powinien być stosowany wyłącznie na podstawie ścisłych zaleceń i pisemnych wytycznych wykwalifikowanego specjalisty.

• Gotowane do momentu uzyskania miękkiej i kruchej konsystencji.
• Jeśli nie można uzyskać miękkiej i kruchej tekstury, należy podać w formie mielonej i wilgotnej.

• Gotowane ryby o konsystencji wystarczająco miękkiej, aby można je było rozdzielić na małe kawałki bokiem widelca, łyżki lub pałeczek.

• Mogą zawierać mięso, ryby, warzywa lub ich kombinacje, pod warunkiem, że końcowe kawałki są miękkie i kruche.
• Podawać w sosie o lekko, umiarkowanej lub bardzo gęstej konsystencji ORAZ odsączyć nadmiar płynu.
• Bez twardych cząstek (grudek)

• Muszą być wystarczająco miękkie, aby można je było pokroić lub rozdzielić na mniejsze kawałki bokiem widelca lub łyżki.
• Nie należy stosować włóknistych części owoców (np. biała część pomarańczy).

• Gotować na parze lub w wodzie do momentu uzyskania miękkiej konsystencji.
• Warzywa smażone mogą być zbyt twarde dla tego poziomu – należy sprawdzić miękkość za pomocą testu nacisku widelcem lub łyżką

• Podawać w formie o zmiękczonej konsystencji.
• Odsączyć nadmiar mleka lub płynu i/lub zagęścić do poziomu gęstości zalecanego przez specjalistę.

• Pieczywo, kanapki i tosty, które można pokroić lub rozdzielić na mniejsze kawałki bokiem widelca lub łyżki, mogą być podawane według uznania specjalisty

• Brak specjalnych zaleceń.

Bez ograniczeń

Opis/

Charakterystyka

• Zwykłe, codzienne produkty spożywcze o różnych konsystencjach, odpowiednie dla wieku i etapu rozwojowego
• Do spożycia można stosować dowolną metodę (np. widelcem, łyżką, ręką)
• Produkty mogą być twarde i chrupiące lub naturalnie miękkie • Na poziomie 7 nie ma ograniczeń dotyczących wielkości porcji, dlatego produkty mogą mieć różne rozmiary:

• • Mniejsze lub większe niż 8 mm (dla dzieci)
  • Mniejsze lub większe niż 15 mm = 1,5 cm (dla dorosłych)

• Obejmuje produkty twarde, żylaste, gumowate, włókniste, ciągnące się, suche, chrupiące, kruche
• Obejmuje żywność zawierającą pestki, nasiona, miąższ pod skórką, łuski lub kości
• Obejmuje produkty o „podwójnej konsystencji” lub „mieszanej konsystencji” (np. z płynem)

Fizjologiczne uzasadnienie dla tego poziomu konsystencji

• Wymagana jest zdolność do gryzienia twardych lub miękkich produktów oraz ich żucia przez wystarczająco długi czas, aby uformować miękką, spójną porcję („bolus”) gotową do połknięcia
• Wymagana jest zdolność do żucia wszystkich konsystencji bez szybkiego zmęczenia
• Wymagana jest zdolność do usunięcia z jamy ustnej elementów, które nie nadają się do bezpiecznego połknięcia, takich jak kości czy chrząstki

METODY testowania

• Nie mają zastosowania

Na tym poziomie NIE obowiązują żadne ograniczenia dotyczące konsystencji żywności

• z trudnościami gryzienia i żucia (np. brak zębów, choroby jamy ustnej);
• po zabiegach w obrębie twarzoczaszki;
• z zaburzeniami połykania w stopniu lekkim–umiarkowanym;
• wymagających ograniczenia twardych i włóknistych struktur w pokarmach.

• konsystencja gęstsza niż papkowata, możliwa do formowania łyżką, nie spływa;
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, tłuszczów
• dieta przetarta powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych;
• dieta przetarta nie powinna zawierać produktów twardych, włóknistych, łykowatych i wymagających intensywnego żucia;
• wyklucza się produkty czy potrawy, które mogłyby drażnić zmieniony chorobowo przełyk lub jamę ustną (kwaśne, pikantne, słone);
• temperatura posiłków powinna być równa temperaturze pokojowej 20–25◦C, albo zbliżona do temperatury ciała ok. 37◦C;
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka, w regularnych odstępach czasu, nieobfite
• potrawy mogą być: miksowane, mielone, drobno siekane, przecierane przez sito, łączone z bulionem, mlekiem, sosem lub wodą dla uzyskania odpowiedniej miękkości
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku i kolorystyki
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukrów nie może być większa niż 5 g cukrów w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw gotowanych. Zaleca się warzywa miękkie, gotowane do miękkości, przecierane lub miksowane. Zaleca się owoce obrane, gotowane, przetarte
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być spożywane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub dozwolone produkty z nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego. Zaleca się mięso mielone lub bardzo drobno rozdrobnione;
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno. Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• wskazane jest ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• należy unikać potraw suchych, kruszących się i włóknistych (ryzyko zakrztuszenia)
• w przypadku braku możliwości spożywania pokarmów drogą doustną (m.in. nasilone objawy w chorobach jamy ustnej i przełyku: ból, zwężenie przełyku, rany;
• dysfagia neurogenna) konieczne jest zastosowanie żywienia dojelitowego przez sztuczny dostęp z zastosowaniem diet przemysłowych (FSMP).

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• posiłki powinny mieć spójną, wilgotną konsystencję, która utrzymuje kształt łyżki, ale nie jest płynna ani wodnista
• ugotowane danie powinno być ostudzone, następnie rozdrobnione i podane pacjentowi
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym
• wykluczyć dodatek zasmażek do potraw
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw;
• ograniczyć do minimum lub wykluczyć dodatek soli na rzecz naturalnych ziół i przypraw.

• wszystkie mąki średniego i niskiego przemiału
• mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa
• namoczone białe pieczywo
• pszenne, żytnie i mieszane
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane,
• jęczmienne, żytnie, ryżowe
• makarony drobne;
• ryż biały;
• namoczone suchary.

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy, kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste
• ryż brązowy, ryż czerwony
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• warzywa rozdrobnione (np. przetarte, zmiksowane), mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem przeciwskazanych).

• warzywa nierozdrobnione, w postaci wymagającej gryzienia
• warzywa kapustne: kapusta, brukselka, kalafior, brokuł, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por,
• czosnek, szczypior
• ogórki, papryka, kukurydza
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• kiszona kapusta
• grzyby
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane, rozdrobnione.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki)
• puree w proszku.

• owoce dojrzałe, rozdrobnione(bez skórki i pestek);

• owoce nierozdrobnione, wymagające gryzienia;
• owoce niedojrzałe;

• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (wyłącznie pozbawione pestek, przetarte przez sito).

• owoce ciężkostrawne (czereśnie,
• gruszki, śliwki)
• owoce w syropach cukrowych
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne rozdrobnione, jeżeli dobrze tolerowane.

• pozostałe nasiona roślin strączkowych.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, słonecznik, dynia (w ograniczanych ilościach).

• całe nasiona, pestki, orzechy;
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• rozdrobnione (zmiksowane), z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• rozdrobnione (zmiksowane) chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• rozdrobnione (zmiksowane) chude gatunki kiełbas.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli
• mięsa smażone na dużej ilości
• tłuszczu, w panierce
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• pasztety
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne, rozdrobnione (zmiksowane).

• ryby surowe
• ryby smażone na dużej ilości
• tłuszczu, w panierce
• ryby wędzone
• konserwy rybne w oleju.

• gotowane na twardo, przetarte jeżeli dobrze tolerowane.

• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu
• jajecznica, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• niskotłuszczowe naturalne napoje mleczne fermentowane, bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste
• mleko skondensowane
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru
• wysokotłuszczowe napoje mleczne fermentowane;
• sery podpuszczkowe;
• śmietana.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE:
• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec,
• słonina, łój
• twarde margaryny
• masło klarowane
• majonez
• tłuszcz kokosowy i palmowy
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka)
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• namoczone ciasta drożdżowe, niskosłodzone;
• namoczone ciasta biszkoptowe, niskosłodzone (bez dodatku proszku do pieczenia).

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała
• napary owocowe
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach)
• bawarka;
• kakao naturalne;
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje
• bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• z chorobami jamy ustnej, przełyku (zapalenia przełyku, rak przełyku, zwężenia przełyku, żylaki przełyku);
• z utrudnionym gryzieniem i połykaniem;

• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczypospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, tłuszczów;
• dieta papkowata powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych;
• produkty i potrawy należy podawać w formie papkowatej, która nie wymaga gryzienia;
• wyklucza się produkty czy potrawy, które mogłyby drażnić zmieniony chorobowo przełyk lub jamę ustną (kwaśne, pikantne, słone);
• temperatura posiłków powinna być równa temperaturze pokojowej 20–25◦C, albo zbliżona do temperatury ciała ok. 37◦C;
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka, w regularnych odstępach czasu, nieobfite;
• dieta powinna być różnorodna, urozmaicona pod względem smaku i kolorystyki;
• w każdym posiłku należy uwzględnić wodę lub napój w przypadku kompotu zawartość cukrów nie może być większa niż 5 g cukrów w 250 ml kompotu, pozostałe napoje (np. kawa, herbata) powinny być przygotowywane bez cukru
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku (minimum 400 g dziennie do gramatury nie są wliczane ziemniaki i bataty), z przewagą warzyw gotowanych;
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być spożywane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub dozwolone produkty z nasion roślin strączkowych, inne roślinne zamienniki białka zwierzęcego;
• ryby lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno. Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich ilościach, w postaci na surowej, na zimno jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności)
• wskazane jest ograniczenie potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• w przypadku braku możliwości spożywania pokarmów drogą doustną (m.in. nasilone objawy w chorobach jamy ustnej i przełyku: ból, zwężenie przełyku, rany;
• dysfagia neurogenna) konieczne jest zastosowanie żywienia dojelitowego przez sztuczny dostęp z zastosowaniem diet przemysłowych/ (FSMP).

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych oraz w piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki dotyczące sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ugotowane danie powinno być ostudzone, następnie zmiksowane, doprowadzone do odpowiedniej papkowatej konsystencji i podane pacjentowi
• w przypadku dania zbyt gęstego należy dodać przegotowaną wodę
• do zagęszczania potraw zaleca się stosowanie zawiesiny z mąki, kaszy manny, płatków ryżowych lub ryżu oraz mleka lub wody;
• natomiast u osób z zaburzeniami połykania (dysfagia) odpowiednią modyfikację konsystencji za pomocą zagęstników odpornych na działanie amylazy (żywność specjalnego przeznaczenia medycznego).
• w diecie papkowatej szczególne zastosowanie mają zupy przecierane, zupy kremy, owoce w postaci przecierów lub soków, warzywa gotowane, duszone i rozdrobnione
• pieczywo przed zmiksowaniem powinno zostać namoczone w wodzie, mleku lub zupie
• sery, jaja, mięsa, warzywa, ziemniaki podawać zmiksowane z mlekiem, wodą lub z zupą
• zasadne może być stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego;
• U osób u których spełnienie zapotrzebowania za pomocą zwykłej żywności nie jest możliwe, zasadne jest jako uzupełnienie zastosować doustną żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, pomiędzy posiłkami lub jako dodatek do posiłku. U osób u których spełnienie zapotrzebowania drogą doustną nie jest możliwe, należy zastosować żywienie dojelitowe przez sztuczny dostęp z zastosowaniem diet przemysłowych (FSMP)
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym;
• wykluczyć dodatek zasmażek do potraw
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• ograniczyć do minimum lub wykluczyć dodatek soli na rzecz naturalnych ziół i przypraw.

• wszystkie mąki średniego i 
• niskiego przemiału
• mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa
• namoczone białe pieczywo
• pszenne, żytnie i mieszane
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe
• makarony drobne
• ryż biały
• namoczone suchary.

• wszystkie mąki pełnoziarniste;
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy, kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak;
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste;
• ryż brązowy, ryż czerwony;
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• rozdrobnione warzywa, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone (z wykluczeniem przeciwskazanych)

• warzywa nierozdrobnione, w postaci wymagającej gryzienia
• warzywa kapustne: kapusta, brukselka, kalafior, brokuł, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por, czosnek, szczypior;
• ogórki, papryka, kukurydza;
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• kiszona kapusta;
• grzyby;
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane, zmiksowane.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• owoce dojrzałe, rozdrobnione (bez skórki i pestek)
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• owoce drobnopestkowe, np.: porzeczka, agrest, maliny, jagoda, truskawki (wyłącznie pozbawione pestek, przetarte przez sito).

• owoce nierozdrobnione,
• wymagające gryzienia;
• owoce niedojrzałe;
• owoce ciężkostrawne (czereśnie, gruszki, śliwki);
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne rozdrobnione, jeżeli dobrze tolerowane.

• pozostałe nasiona roślin strączkowych.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, słonecznik, dynia (w ograniczanych ilościach).

• całe nasiona, pestki, orzechy;
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• rozdrobnione (zmiksowane), z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka
• rozdrobnione (zmiksowane) chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• rozdrobnione (zmiksowane) chude gatunki kiełbas.

• z dużą zawartością tłuszczu, np.:
• tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu, w panierce;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne rozdrobnione (zmiksowane).

• ryby surowe;
• ryby smażone na dużej ilości
• tłuszczu, w panierce;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne w oleju.

• gotowane na miękko rozdrobnione.

• gotowane na twardo;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jajecznica, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i sery twarogowe chude lub półtłuste
• niskotłuszczowe naturalne napoje mleczne fermentowane, bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt, maślanka).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• wysokotłuszczowe napoje mleczne fermentowane;
• sery podpuszczkowe;
• śmietana.

• masło (w ograniczonych
• ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGLĘDNIE ZAKAZANE:
• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• namoczone ciasta drożdżowe, niskosłodzone;
• namoczone ciasta biszkoptowe, niskosłodzone (bez dodatku proszku do pieczenia).

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami
• cukierniczymi, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością tłuszczu;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała
• napary owocowe
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach)
• bawarka;
• kakao naturalne;
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach)
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje
• bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• w ostrych nieżytach żołądkowo-jelitowych;
• po krwawieniach z przewodu pokarmowego;
• z chorobami jamy ustnej i przełyku;
• z trudnościami w połykaniu;
• z brakami w uzębieniu;
• z niektórymi chorobami zakaźnymi według wskazań lekarza.

polega ona na modyfikacji konsystencji różnych wersji diet np. diety bogatobiałkowej czy o ograniczonej zawartości łatwo przyswajalnych węglowodanów;

• główna modyfikacja, poza płynną konsystencją, opiera się na znacznym ograniczeniu ilości błonnika pokarmowego;
• dieta płynna wzmocniona, w odróżnieniu od diety płynnej dostarcza wystarczającą ilość energii i składników odżywczych do pokrycia pełnego zapotrzebowania organizmu;
• wartość energetyczna i odżywcza diety dostosowywana jest do masy ciała i stanu fizjologicznego pacjenta, w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Rzeczyspospolitej Polskiej oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych, ryb i tłuszczów;
• pokarmy stałe po rozdrobnieniu, powinny być odpowiednio rozcieńczone i zmiksowane w celu nadania posiłkom konsystencji płynnej;
• dieta przeznaczona jest do podaży drogą doustną, a gdy żywienie doustne jest niemożliwe lub niewystarczające, w ciągu maksymalnie 24 48h należy rozpocząć żywienie dojelitowe przez sztuczny dostęp z wykorzystaniem diet przemysłowych (FSMP) lub żywienie pozajelitowe
• temperatura posiłków powinna być równa temperaturze pokojowej 20–25◦C, albo zbliżona do temperatury ciała ok. 37◦C
• dieta płynna wzmocniona powinna opierać się na spożyciu produktów i potraw świeżych, o zmniejszonej ilości nierozpuszczalnej w wodzie frakcji błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych;
• przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich jakość, termin przydatności do spożycia, sezonowość;
• posiłki powinny być podawane 4–5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza lub dietetyka;
• dodatek dozwolonych warzyw lub owoców do każdego posiłku, warzywa i owoce powinny być ugotowane i rozdrobnione;
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być spożywane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia;
• każdego dnia należy podawać co najmniej 1 porcję z grupy mięso lub jaja lub roślinne (dozwolone) zamienniki białka zwierzęcego;
• spożycie ryb, głównie morskich co najmniej 3 razy w jadłospisie dekadowym;
• tłuszcze zwierzęce (takie jak smalec, słonina, łój wołowy, smalec gęsi) należy całkowicie wyeliminować z diety. Nie należy używać ich ani do przygotowywania potraw na ciepło, ani na zimno.
• Jedynym tłuszczem zwierzęcym, który zaleca się stosować w niewielkich
• ilościach, w postaci na surowej, na zimno jest masło. Podstawowym źródłem tłuszczu w jadłospisie powinny być tłuszcze roślinne np. olej rzepakowy, lniany, oliwa z oliwek czy miękkie margaryny. Wyjątek stanowią olej kokosowy i olej palmowy, które nie są zalecane i również należy je wykluczyć
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone
• należy eliminować cukry dodane (tj. monocukry i dwucukry dodawane do żywności).

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania.
• Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:
• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• wykluczyć zabielanie zup i sosów śmietaną i jej zamiennikami roślinnymi np.
• mleczkiem kokosowym
• wykluczyć dodatek zasmażek do potraw
• do minimum ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• ograniczyć do minimum lub wykluczyć dodatek soli na rzecz ziół i aromatycznych przypraw.

• wszystkie mąki niskiego przemiału np.: pszenna, kukurydziana, ryżowa, ziemniaczana (można nimi lekko zagęszczać zupę lub przygotować płynne kisiele, budynie);
• białe pieczywo pszenne i mieszane (rozmoczone w mleku, herbacie, kawie zbożowej);
• kasze średnio i drobnoziarniste, np.: manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska (muszą być rozgotowane, przetarte i podane w formie kleików lub przetarte dodane do wywaru z warzyw lub rosołu);
• płatki naturalne błyskawiczne np.: owsiane, gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe (rozgotowane, przetarte)
• makarony drobne (muszą być rozgotowane, przetarte i podane w formie kleików lub przetarte dodane do wywaru z warzyw lub rosołu)
• ryż biały (musi być rozgotowany, przetarty i podany w formie kleików lub przetarty dodany do wywaru z warzyw lub rosołu);
• suchary (rozmoczone w mleku, herbacie, kawie zbożowej).

• wszystkie mąki pełnoziarniste
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu
• pieczywo pełnoziarniste i żytnie
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze;
• produkty mączne smażone w dużej ilości tłuszczu, np.: pączki, faworki, racuchy
• kasze gruboziarniste, np.:
• gryczana, pęczak
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe
• makarony grube i pełnoziarniste
• ryż brązowy, ryż czerwony
• potrawy mączne
• otręby, np.: owsiane, pszenne, żytnie, orkiszowe.

• warzywa świeże, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu przetarte w formie zup, ewentualnie z dodatkiem rosołu czy w połączeniu z kleikiem (z wykluczeniem przeciwskazanych)
• warzywa surowe dozwolone są tylko w formie soku lub rozcieńczonego przecieru.

• warzywa kapustne: kapusta, brukselka, kalafior, brokuł, rzodkiewka, rzepa
• warzywa cebulowe podawane na surowo oraz smażone: cebula, por, czosnek, szczypior;
• ogórki, papryka, kukurydza;
• warzywa przetworzone tj. warzywa konserwowe, warzywa smażone lub przyrządzane z dużą
• ilością tłuszczu;
• grzyby;
• kiszonki: kapusta, ogórki.

• ziemniaki, bataty: gotowane i przetarte w formie zupy ziemniaczanej lub z wywarem z warzyw czy rosołu.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• owoce ugotowane i przetarte, rozcieńczone do konsystencji płynnej;
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• klarowne soki owocowe.

• owoce surowe;
• owoce ciężkostrawne (czereśnie,
• gruszki, śliwki);
• owoce cytrusowe;
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane
• przetwory owocowe
• wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• produkty z nasion roślin strączkowych: niesłodzone napoje roślinne, tofu naturalne
• rozdrobnione, jeżeli dobrze tolerowane.

• pozostałe nasiona roślin strączkowych.

• mielone nasiona, np. siemię lniane, słonecznik, dynia (w ograniczanych ilościach).

• wszystkie nasiona, pestki,
• orzechy
• „masło orzechowe”;
• wiórki kokosowe.

• z małą zawartością tłuszczu, np.: drób bez skóry (kura, kurczak, indyk), chuda wołowina, cielęcina, jagnięcina, królik, chude partie wieprzowiny, np.: polędwica, schab, szynka (gotowane i dokładnie zmielone, połączone z wywarem z warzyw lub rosołem, przetartą zupą ziemniaczaną, jarzynową lub kleikiem)
• chude gatunki wędlin niemielonych: drobiowych, wieprzowych, wołowych (dokładnie zmielone, połączone z wywarem z warzyw lub rosołem, przetartą zupą ziemniaczaną, jarzynową lub kleikiem).

• z dużą zawartością tłuszczu, np.: tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina,
• baranina
• mięsa peklowane oraz z dużą
• zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości tłuszczu, panierowane;
• tłuste wędliny, np.: baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne (gotowane i dokładnie zmielone, połączone z wywarem z warzyw lub rosołem, przetartą zupą ziemniaczaną, jarzynową lub kleikiem).

• ryby surowe;
• ryby smażone na dużej ilości
• tłuszczu, panierowane;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne w oleju.

• gotowane na miękko (zmiksowane z mlekiem, ewentualnie z wywarem jarzynowym, rosołem, przetartą zupą jarzynową).

• gotowane na twardo;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jajecznica, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone tłuszczu.

• mleko i niskotłuszczowe napoje mleczne naturalne fermentowane, bez dodatku cukru
• sery twarogowe chude lub półtłuste, sery twarogowe homogenizowane (zmiksowane z mlekiem, ewentualnie ze słodką śmietanką).

• mleko i sery twarogowe tłuste;
• mleko skondensowane;
• jogurty, napoje i desery mleczne z dodatkiem cukru
• wysokotłuszczowe napoje mleczne fermentowane;
• sery podpuszczkowe;
• tłuste sery dojrzewające;
• śmietana kwaśna.

• masło (w ograniczonych ilościach);
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek.

• BEZWZGĘLNIE ZAKAZANE:
• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec, słonina, łój;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• „masło kokosowe”;
• frytura smażalnicza.

• budyń rozcieńczony (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);

• słodycze zawierające duże ilości cukru lub tłuszczu;

• galaretka płynna (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel rozcieńczony (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• ciasta drożdżowe niskosłodzone (rozmoczone w mleku, herbacie, kawie zbożowej);
• ciasta biszkoptowe niskosłodzone, bez dodatku proszku do pieczenia (rozmoczone w mleku, herbacie, kawie zbożowej).

• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche z dużą ilością
• tłuszczu i cukru
• ciasto francuskie
• czekolada i wyroby czekoladopodobne.

• woda niegazowana;
• słabe napary herbat, np.: czarna, zielona, czerwona, biała;
• napary owocowe;
• kawa zbożowa (w ograniczonych ilościach);
• bawarka;
• soki warzywne;
• soki owocowe (w ograniczonych ilościach);
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty.

• łagodne naturalne przyprawy ziołowe i korzenne np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, imbir, cynamon;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• ostre przyprawy np.: czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet
• sos sojowy, przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

DIETA Z OGRANICZENIEM DŁUGOŁAŃCUCHOWYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH (D13B)

• dla pacjentów przebywających w szpitalach, wymagających diety specjalistycznej z istotnie ograniczoną podażą długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka);
• we wrodzonych zaburzeniach metabolizmu tłuszczów m.in. deficycie LCHAD, deficycie VLCAD.

• podstawą diety jest maksymalne wykluczenie źródeł tłuszczów LCT, zbilansowanie diety w oparciu o produkty dozwolone, dieta pacjentów jest także suplementowana żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego (dostępną dla pacjentów w ramach procedury importu docelowego) będącą źródłem średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCT) i/lub pozostałych składników pokarmowych według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka;
• wartość energetyczna i odżywcza diety realizowana jest w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych, ze szczególnym uwzględnieniem produktów 0% tłuszczu oraz o niskiej zawartości tłuszczu, warzyw i owoców, ziemniaków;
• posiłki powinny być podawane 5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza i/lub dietetyka;
• 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach
• dieta powinna być różnorodna i urozmaicona pod względem kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej
• źródła tłuszczów zwierzęcych i roślinnych (np. oleje, masło, margaryny, śmietana itp.) muszą być wykluczone;
• należy ograniczyć w diecie cukier/miód dodany (według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka w niektórych sytuacjach dopuszczalne jest zwiększenie podaży)
• wskazane jest ograniczenie produktów i potraw ciężkostrawnych i wzdymających
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej;
• napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem zasad diety z istotnym ograniczeniem długołańcuchowych kwasów tłuszczowych.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość
• termin przydatności do spożycia;
• zawartość tłuszczu;
• sezonowość.

Zalecane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze
• duszenie bez obsmażania;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• smażenie bez tłuszczu.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw
• ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

*Uwaga: do zbilansowania wartości energetycznej diety należy doliczyć 20% energii z tłuszczów MCT (realizacja po stronie pacjenta)

• chleb (pszenny, żytni bez dodatku tłuszczu)
• ryż
• mąka (pszenna, ziemniaczana, kukurydziana)
• kasza (jaglana, kukurydziana, jęczmienna);
• płatki (kukurydziane, pszenne, żytnie, jęczmienne, owsiane nie
• częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym);
• makaron (bezjajeczny, ryżowy).

• chleb (żytni z soją i słonecznikiem, pieczywo francuskie i półfrancuskie, słodkie bułki, chałki zdobne, bułki mleczne, bułki do hot dogów)
• mąka sojowa
• otręby owsiane
• zarodki pszenne
• musli zbożowe z rodzynkami i orzechami;
• otręby pszenne
• makarony jajeczne.

• wszystkie oprócz przeciwwskazanych;
• pikle (sprawdzać etykiety czy są to produkty bez dodatku tłuszczu).

• Awokado;
• Oliwki.

• ziemniaki, bataty.

• ziemniaki smażone (frytki, talarki).

• wszystkie nasiona roślin strączkowych.

• całe nasiona, pestki, orzechy (wszystkie rodzaje) i ich przetwory
• wiórki kokosowe.

• mięso bez skóry (filet z indyka, kurczaka, wołowina udziec, wołowina polędwica;
• wędliny drobiowe o zaw. tł do max. 3%;
• wieprzowina schab bez widocznego tłuszczu.

• pozostałe rodzaje mięsa wieprzowego i wołowego, skóra z drobiu, podroby, kaczka, gęś;
• wędliny tłuste, salami;
• pasty mięsne;
• parówki;
• pasztety.

• chude ryby (dorsz, sandacz, sola, morszczuk okoń, pstrąg, halibut);
• krewetki
• tłuste ryby morskie łosoś, makrela atlantycka, śledź, sardynki porcja do 50 g maksymalnie raz w tygodniu.

• ryby drapieżne inne i ich przetwory (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki.
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne;
• ryby smażone.

• białko jaja.

• żółtko jaja,.

oraz ich alternatywy

• mleko spożywcze 0 0,5%
• tłuszczu
• ser twarogowy chudy;
• jogurt, kefir 0-0,5% tłuszczu;
• serwatka płynna 0,1% tłuszczu;
• maślanka 0,5% tłuszczu;
• mleko w proszku odtłuszczone;
• napoje roślinne naturalne: ryżowe,
• migdałowe, kokosowe o zawartości tłuszczu 0,5%;
• ser podpuszczkowy niskotłuszczowy o zawartości do 3% tłuszczu (nie częściej niż 2 razy w tygodniu).

• mleko >1% tłuszczu;
• sery twarogowe półtłuste i tłuste;
• serki homogenizowane tłuste;
• sery żółte i topione
• jogurty, kefiry i inne przetwory tłuste
• śmietana (wszystkie rodzaje);
• mleko w proszku tłuste;
• lody śmietankowe;
• mleka modyfikowane dla niemowląt
• mleczka i napoje roślinne smakowe;
• napój roślinny sojowy.

• MCT (realizowane w procedurze importu docelowego przez pacjenta).

• Masło
• margaryny z olejów roślinnych;
• oleje roślinne;
• oliwa z oliwek;
• smalec, łój, słonina.

• ciasta i ciastka pieczone bez dodatku tłuszczu;
• galaretka;
• kisiel.

• ciastka, słodycze i inne wyroby tradycyjne zawierające tłuszcz;
• czekolada i wyroby czekolado podobne tradycyjne.

• woda
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao niskotłuszczowe);
• soki warzywne bez dodatku soli;
• soki owocowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru
• kakao o wysokiej zawartości
• tłuszczu;
• napoje energetyzujące.

• zioła i przyprawy np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek,
• bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon (w ograniczonych ilościach)
• gotowe przyprawy warzywne
• keczup
• ocet balsamiczny
• miód
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• kostki rosołowe i esencje bulionowe
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi
• musztarda, majonez
• sos sojowy, przyprawa uniwersalna w płynie.

DIETA KETOGENNA i JEJ MODYFIKACJE (D13C)

• dla pacjentów, przebywających w szpitalach, wymagających diety specjalistycznej z istotnym ograniczeniem węglowodanów, wysokim udziałem tłuszczu oraz optymalnym białka, według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka)
• w leczeniu niefarmakologicznym padaczek lekoopornych, we wrodzonych wadach metabolizmu np. deficycie GLUT1, deficycie PDH.

• medyczna terapia dietą ketogenną jest dietą o niskiej zawartości węglowodanów, wysokiej zawartości tłuszczu oraz optymalnej podaży białka, zaliczamy do niej klasyczne odmiany diety ketogennej np. 4:1 i 3:1 oraz jej modyfikacje, m.in. modyfikowaną dietę ketogenną, dietę MCT, modyfikowaną dietą Atkinsa, dietę o niskim indeksie glikemicznym
• wartość energetyczna i odżywcza diety realizowana jest w oparciu o wytyczne towarzystw naukowych oraz normy żywienia, planowana jest indywidualnie dla pacjenta
• z uwagi na bardzo indywidualny charakter diety i jej restrykcyjność jadłospisy ustala się każdorazowo dla danego pacjenta, w niektórych przypadkach dopuszcza się produkty z kategorii „niezalecane” wg indywidualnych wskazań lekarza i/lub dietetyka;
• (w zależności od sposobu prowadzenia diety ketogennej możliwe jest też stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego KetoCal).
• WYMAGANE odważanie produktów z dokładnością do 0,1 g.

Zalecane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze
• duszenie
• potrawy smażone w ograniczonych ilościach
• pieczenie, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników
• zupy i sosy na bazie olejów roślinnych, śmietany tłustej itp.;
• napoje i potrawy bez dodatku cukru, mąki, skrobi itd.

• pumpernikiel, chleb „Pro Body”, chleb proteinowy i inne pieczywo
• niskiej zawartości węglowodanów;
• makaron z mąki konjac;
• pieczywo wypiekane na bazie maki orzechowej, babki jajowatej itp.

• produkty zbożowe zwykłe.

• wszystkie dozwolone,
• preferowane o niskiej zawartości węglowodanów.

• przetwory warzywne z dodatkiem cukru.

• wszystkie.

• wszystkie dozwolone, preferowane o niskiej zawartości
• węglowodanów owoce jagodowe np. maliny, truskawki
• awokado;
• oliwki.

• owoce i przetwory z dodatkiem cukru, owoce suszone i kandyzowane.

• wszystkie, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje sojowe bez dodatku cukru;
• przetwory sojowe: tofu, tempeh;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu).

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie.

• całe nasiona, pestki, orzechy (wszystkie rodzaje) i ich przetwory niesłodzone i bez dodatku soli;
• pasty z orzechów/pestek, nasion niesłodzone, bez dodatku soli i 
• oleju palmowego;
• wiórki kokosowe;
• mąki z orzechów, np. migdałowa, kokosowa.

• orzechy/pestki i nasiona solone, w panierkach itp.;
• pasty orzechowe/ z nasion/z pestek solone i/lub słodzone.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry, chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np. polędwica, schab, szynka;
• chude gatunki wędlin niemielonych wykonane z jednego kawałka mięśniowego: drobiowych, wieprzowych, wołowych
• tłuste wędliny np. boczek,
• kabanosy, salami (w ograniczonej ilości);
• pieczone pasztety z chudego mięsa.

• podroby, tłuste mięsa, pasztety.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka, morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne.

• wszystkie dozwolone.

• jaja na miękko.

oraz ich alternatywy

• jogurt typu greckiego
• tłuste sery białe i żółte, mascarpone, śmietana wszystkie niesłodzone;
• napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę D i B12, np. napój sojowy, migdałowy.

• mleko i jego przetwory słodzone;
• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione;
• dosładzane produkty alternatywne dla mleka i jego przetworów.

• masło;
• śmietana tłusta;
• miękka margaryna
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek, olej z awokado;
• majonez;
• olej kokosowy (w ograniczonej ilości).

• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec,
• słonina, łój
• twarde margaryny;
• tłuszcz palmowy;
• frytura smażalnicza.

• galaretka bez cukru dosładzana dozwoloną substancją słodzącą;
• wypieki i desery na bazie produktów dozwolonych dosładzane dozwoloną substancją słodzącą;
• gorzka czekolada min. 70%.

• galaretka tradycyjna;
• kisiel
• ciastka, słodycze i inne wyroby tradycyjne;
• czekolada i wyroby czekolado podobne tradycyjne z cukrem.

• woda
• napary z herbaty, ziół itp. bez cukru;
• kawa zbożowa bez cukru;
• soki warzywne bez soli;
• kakao bez cukru.

• napoje zawierające węglowodany.

• zioła i przyprawy ziołowe i korzenne bez dodatku mąki/cukru np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• gotowe przyprawy warzywne;
• keczup
• karagen, pektyna, guma guar, agar, guma arabska
• sól (w ograniczonych ilościach);
• substancje słodzące: np. erytrytol, glikozydy stewiolowe, sukraloza, owoc mnicha i ich mieszanki wg indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka.

• cukier, miód
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• ksylitol, sorbitol, maltitol i inne wg indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka.

stanowi podstawę do planowania diet leczniczych terapeutycznych;

w tym

• eliminujących dany składnik/i pokarmowy np.
• bez glutenu;
• bez białek mleka;
• bez orzechów arachidowych;
• bez jaj, mleka i jego przetworów;
• ubogopurynowa;
• bez mięsa /ryb (diety wegetariańskie).

ewentualnie dozwolone modyfikacje dotyczące udziału poszczególnych składników (np. zwiększona podaż białka, dieta ubogopurynowa itp.) w ramach właściwie zbilansowanej diety tylko na zlecenie lekarza (lub lekarza i dietetyka).

• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana pod względem wartości energetycznej i składników pokarmowych w oparciu o aktualne normy dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia dzieci;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału wszystkich grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, jaj, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów;
• dieta powinna być urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• posiłki powinny być podawane 4–5 x dziennie, 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• każdy posiłek powinien zawierać dodatek warzyw lub owoców, z przewagą warzyw;
• przynajmniej 1/3 warzyw powinna być serwowana w postaci surowej;
• w posiłkach połowę produktów zbożowych powinny stanowić produkty z pełnego przemiału;
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje mleczne fermentowane lub produkty roślinne (wzbogacane w wapń, witaminę D i B12) jako zamienniki mleka i produktów mlecznych powinny być podawane w co najmniej 2 posiłkach w ciągu dnia;
• w każdym głównym posiłku należy uwzględnić produkty będące źródłem białka z grupy mięso/ryby/jaja/nasiona roślin;
• ryby (z dozwolonych gatunków ryb) należy uwzględnić min. 2 razy w jadłospisie dekadowym, w tym co najmniej raz w tygodniu porcja tłustych ryb morskich;
• nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory należy uwzględnić co najmniej raz w tygodniu;
• tłuszcze zwierzęce powinny być ograniczone na rzecz tłuszczu roślinnego, z wyjątkiem tłuszczu palmowego i kokosowego;
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w 
• kwasy tłuszczowe nienasycone;
• konieczne jest ograniczanie w potrawach dodatku soli i cukru/miodu;
• wskazane jest ograniczenie produktów i potraw ciężkostrawnych i wzdymających;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej, a napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość i stopień przetworzenia;
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.
• Stosowane techniki kulinarne:
• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• ograniczenie potraw smażonych do 2 razy w jadłospisie dekadowym;
• dozwolone lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego, bez panierki.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• należy ograniczyć zabielania zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami np. mleczkiem kokosowym;
• nie należy dodawać do potraw zasmażek;
• należy ograniczyć do minimum cukier/miód dodawany do napojów i potraw;
• należy ograniczyć do minimum dodatek soli na rzecz naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii z diety dla dzieci w wieku 2-3 lata, białko 10–20% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży;
• tłuszcz 35–40% energii z diety dla dzieci w wieku 24–47 miesięcy, 30–40% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą;
• węglowodany 45–65 % energii z diety.

• wszystkie mąki pełnoziarniste;
• mąka pszenna, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np.
• żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem ziaren;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i 
• mieszane;
• kasze: gryczana (w tym krakowska), jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, jaglana, manna, kukurydziana;
• płatki naturalne, np. owsiane, gryczane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, musli bez dodatku cukru i jego zamienników np. syropu glukozowo-fruktozowego;
• makarony, np. razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente);
• ryż brązowy, ryż czerwony, ryż biały (w ograniczonych ilościach);
• potrawy mączne, np. naleśniki, pierogi, kopytka, kluski.

• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu, itp.;
• produkty z mąki z wysokiego przemiału smażone, np. pączki, faworki, racuchy;
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe oraz granole, np.: cynamonowe, czekoladowe, miodowe.

• wszystkie warzywa świeże i mrożone;
• warzywa kiszone;
• pieczarki.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• grzyby leśne.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• wszystkie owoce: świeże, mrożone;
• musy z owoców bez dodanego cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym);
• owoce suszone (w ograniczonych ilościach).

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• wszystkie nasiona roślin strączkowych, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje sojowe bez dodatku cukru;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu);
• przetwory sojowe: tofu, tempeh.

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie).

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane;
• pasty z orzechów/nasion/pestek bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego.

• Orzechy/nasiona/pestki solone, w karmelu, cieście, w czekoladzie, w lukrze itp.;
• pasty z orzechów/pestek/nasion solone i/lub słodzone.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry, chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np. polędwica, schab, szynka;
• chude gatunki wędlin niemielonych wykonane z jednego kawałka mięśniowego: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• pieczone pasztety z chudego mięsa;
• galaretki drobiowe.

• mięso z dużą zawartością tłuszczu, np. tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina;
• mięsa peklowane oraz z dużą zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości
• tłuszczu;
• tłuste wędliny, np. baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy,
• parówki, mielonki, mortadele;
• tłuste pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka, morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne;
• ryby panierowane i w cieście.

• jaja gotowane;
• jaja sadzone i jajecznica na parze lub smażone na małej ilości tłuszczu;
• omlety, kotlety jajeczne.

• jaja przyrządzane z dużą ilością
• tłuszczu;
• jaja smażone na słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie itp.

• mleko od 2% do 3,2% tłuszczu i sery twarogowe chude lub półtłuste;
• naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt i inne);
• sery podpuszczkowe;
• serki kanapkowe;
• śmietanka/śmietana.

• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione.

• masło, mieszanki masła z olejami roślinnymi;
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np. rzepakowy, oliwa z oliwek;
• majonez.

• tłuszcze zwierzęce, np. smalec
• wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• pasty kokosowe;
• frytura

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• ciasta drożdżowe;
• biszkoptowe;
• czekolada min. 70% kakao.

• słodycze zawierające duże ilości
• cukru i/lub tłuszczu;
• torty i ciasta z masami
• cukierniczymi, kremami cukierniczymi, bitą śmietaną itp.;
• ciasta kruche;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda;
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao);
• soki warzywne bez dodatku soli;
• soki owocowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• Wszystkie napoje z dodatkiem cukru większym niż 5 g/250 ml;
• nektary owocowe, syropy owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• napoje energetyzujące;
• czekolada do picia.

• zioła świeże i suszone jednoskładnikowe (np. koperek, bazylia, oregano, kurkuma, cynamon, wanilia);
• mieszanki przypraw bez dodatku soli, np. zioła prowansalskie;
• gotowe przyprawy warzywne;
• sól (w ograniczonych ilościach);
• keczup;
• wywary warzywne i chude mięsne;
• miód i cukier w ograniczonych ilościach.

• kostki rosołowe i esencje
• bulionowe;
• wywary na kościach i skórach;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej;
• mieszanki przypraw zawierające dużą ilość soli.

• dla dzieci powyżej 12*. miesiąca życia, do 24. miesiąca życia;
• dla dzieci i młodzieży, przebywających w szpitalach, wymagających posiłków oszczędzających przewód pokarmowy i zapewniających jak najlepsze trawienie i wchłanianie składników pokarmowych, według wskazań dietetyka lub lekarza;
• Ma zastosowanie m.in. stanach przebiegających ze zmniejszonym łaknieniem i ogólnym osłabieniem, takich jak np. infekcje przebiegające z gorączką;
• choroby przewodu pokarmowego, choroby przyzębia, zabiegi chirurgiczne;

Dieta łatwostrawna stanowi podstawę do przygotowywania diet o zmienionej konsystencji zgodnie z zaleceniami lekarza (lub lekarza i dietetyka). Rekomenduje się, aby modyfikacje konsystencji płynów i pokarmów przygotowywano w oparciu o aktualne wytyczne Międzynarodowej Inicjatywy Standaryzacji Diet w przypadku Dysfagii (The International Dysphagia Diet Standardisation Initiative;

IDDSI).

* można stosować u dzieci poniżej 12 miesiąca życia, pod warunkiem zachowania zgodności ze schematem żywienia dzieci w 1 roku życia, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniej podaży pokarmu matki i/lub preparatów do początkowego i/lub następnego żywienia dzieci.

• dieta łatwostrawna jest modyfikacją diety podstawowej polegającą m.in. na ograniczeniu lub eliminacji potraw/produktów ciężkostrawnych (np. warzyw kapustnych, cebulowych, nasion roślin strączkowych, produktów bogato błonnikowych), a także doborze odpowiednich technik kulinarnych, które mają poprawić strawność składników odżywczych i ograniczyć objawy niepożądane ze strony przewodu pokarmowego;
• lekarz i/lub dietetyk na podstawie wywiadu mogą ustalić indywidualną tolerancję pacjenta na niektóre potrawy/produkty zwyczajowo wykluczane z diety łatwostrawnej;
• dieta prawidłowo zbilansowana pod względem wartości energetycznej i składników pokarmowych w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia dzieci;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału wszystkich grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, jaj, oraz tłuszczów;
• dieta powinna być urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki,
• konsystencji oraz obróbki termicznej;
• posiłki powinny być podawane 4–5 x dziennie, 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• w każdym posiłku należy uwzględnić dodatek dozwolonych warzyw i/lub owoców, z przewagą warzyw, w większości przetworzonych termicznie,
• przygotowanych za pomocą dozwolonych technik kulinarnych;
• należy ograniczyć w posiłkach produkty zbożowe z pełnego przemiału;
• dieta powinna opierać się na produktach i potrawach świeżych, o zmniejszonej ilości błonnika pokarmowego, z wykluczeniem potraw wzdymających i ciężkostrawnych;
• zawartość błonnika pokarmowego w diecie powinna być zgodna ze wskazaniami lekarza i/lub dietetyka;
• mleko i przetwory mleczne, w tym napoje mleczne fermentowane lub
• produkty roślinne (wzbogacane w wapń, witaminę D, B12) jako zamienniki mleka i produktów mlecznych powinny być podawane co najmniej w dwóch posiłkach w ciągu dnia;
• w każdym głównym posiłku należy uwzględnić produkty będące źródłem białka z grupy mięso/ryby/jaja/inne dozwolone produkty;
• ryby (z dozwolonych gatunków) należy uwzględnić najmniej min. 2 razy w jadłospisie dekadowym, w tym co najmniej 1 porcja ryb tłustych morskich tygodniowo;
• tłuszcze zwierzęce powinny być eliminowane na rzecz tłuszczów roślinnych, z wyjątkiem tłuszczu palmowego i kokosowego;
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone;
• konieczne jest ograniczenie w potrawach dodatku soli i cukru;
• ograniczenie niedozwolone są produkty/potrawy ciężkostrawne i wzdymające;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej;
• napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych,, pod warunkiem, że są one planowane w umiarkowanych ilościach, a ich skład i sposób przygotowania nie obciąża przewodu pokarmowego (np. brak produktów tłustych, smażonych lub ciężkostrawnych dodatków). Wprowadzenie tych produktów powinno być dostosowane do zasad diety łatwostrawnej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość i stopień przetworzenia;
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych;
• rozdrabnianie i spulchnianie potraw.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• należy ograniczyć zabielania zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami, np. mleczkiem kokosowym;
• należy wykluczyć dodatek tradycyjnych zasmażek do potraw;
• do zagęszczania potraw należy stosować zawiesinę mąki w wodzie lub mleku, ewentualnie słodkiej śmietance;
• należy ograniczyć do minimum cukier dodawany do napojów i potraw;
• należy ograniczyć do minimum dodatek soli na rzecz naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii dla dzieci w wieku 2-3 lata, białko 10–20% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży;
• tłuszcz 35–40% dla dzieci do 3 roku życia, 30–40% życia dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość żywieniową;
• węglowodany 45–65 % energii.

• wszystkie mąki przemiału oczyszczone, np. mąka pszenna, żytnia, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane;
• pieczywo typu graham, (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym;
• kasze średnio i drobnoziarniste, np. manna, kukurydziana, jęczmienna (mazurska, wiejska), orkiszowa, jaglana, krakowska;
• płatki naturalne błyskawiczne np. owsiane, gryczane, jęczmienne, żytnie, ryżowe;
• makarony drobne;
• ryż biały;
• potrawy mączne, np. pierogi, kopytka, kluski bez okrasy.

• wszystkie mąki pełnoziarniste;
• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu itp.;
• pieczywo pełnoziarniste;
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze;
• produkty z mąki z wysokiego przemiału smażone, np. pączki, faworki, racuchy;
• kasze gruboziarniste, np.: gryczana, pęczak;
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe oraz granole, np. cynamonowe, czekoladowe, miodowe;
• makarony grube i pełnoziarniste;
• ryż brązowy, ryż czerwony.

• warzywa świeże lub mrożone(zalecane np. marchew, buraki, dynia, cukinia, kabaczek, zielony groszek, młoda fasolka szparagowa;
• zielone warzywa liściaste np. sałata, roszponka);
• gotowany kalafior, brokuł bez łodygi (nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym);
• pomidor bez skóry.

• warzywa kapustne;
• warzywa cebulowe;
• surowe ogórki, papryka, kukurydza;
• warzywa przetworzone tj. warzywa
• konserwowe, warzywa smażone lub
• przyrządzane z dużą ilością
• tłuszczu;
• kiszonki;
• pieczarki;
• surowe kiełki roślin;
• surówki z dodatkiem śmietany.

• ziemniaki, bataty: gotowane.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• dojrzałe bez skórki i pestek (zalecane np. jabłka, brzoskwinie, morele);
• przeciery i musy owocowe z niską zawartością (do 5g na 250 ml) lub bez dodatku cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone bezpestkowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym);
• owoce drobnopestkowe przetarte przez sito.

• owoce niedojrzałe;
• owoce ciężkostrawne (takie jak czereśnie, gruszki, śliwki);
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• w zależności od tolerancji niesłodzone napoje sojowe, tofu naturalne.

• pozostałe produkty z nasion roślin strączkowych.

• w zależności od tolerancji mielone nasiona/orzechy/pestki lub pasty bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego.

• całe nasiona, pestki, orzechy;
• pasty z orzechów/nasion/pestek z dodatkiem soli i/lub cukru;
• wiórki kokosowe.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np. polędwica, schab, szynka;
• chude gatunki wędlin niemielonych wykonane z jednego kawałka mięśniowego: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• galaretki drobiowe.

• mięso z dużą zawartością tłuszczu, np. tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina;
• mięsa peklowane oraz z dużą zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości
• tłuszczu;
• tłuste wędliny, np. baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy,
• parówki, mielonki, mortadele;
• pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar;
• konserwy i wędzonki mięsne.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka, morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby surowe;
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne.

• gotowane na twardo (jeżeli dobrze tolerowane);
• jajecznica na parze.

• jaja na miękko;
• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jajecznica, jaja sadzone, omlety, kotlety jajeczne smażone na tłuszczu.

• mleko do 2% tłuszczu;
• sery twarogowe chude lub półtłuste;
• naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru (np. jogurt i inne do 3% tłuszczu);
• śmietanka/śmietana do 12% tłuszczu.

• przetwory mleczne z mleka
• niepasteryzowanego;
• jogurty owocowe i inne przetwory
• mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione;
• sery pleśniowe typu brie,
• camembert, roquefort;
• sery podpuszczkowe;
• wysokotłuszczowe napoje mleczne
• fermentowane;
• śmietana tłusta.

• masło, mieszanki masła z olejami roślinnymi;
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np. rzepakowy, oliwa z oliwek.

• tłuszcze zwierzęce, np. smalec,
• słonina, łój;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• frytura smażalnicza.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• ciasta drożdżowe niskosłodzone;
• ciasta biszkoptowe niskosłodzone (bez dodatku proszku do pieczenia).

• słodycze zawierające duże ilości
• cukru i/lub tłuszczu;
• torty i ciasta z masami
• cukierniczymi, kremami, bitą śmietaną;
• ciasta kruche;
• ciasto francuskie;
• czekolada i wyroby
• czekoladopodobne;
• desery zawierające znaczne ilości substancji konserwujących i barwniki.

• woda niegazowana;
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao;
• zalecane słabe napary);
• kompoty (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/ 250 ml).

• woda gazowana;
• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• soki i nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary herbaty i kawy;
• napoje energetyzujące.

• łagodne naturalne zioła i przyprawy np. koper zielony, zielona pietruszka, liść laurowy, ziele angielskie, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon;
• gotowe przyprawy warzywne;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• miód;
• ostre przyprawy np. czarny pieprz, pieprz cayenne, ostra papryka, papryka chili;
• kostki rosołowe i mocne esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, keczup, ocet;
• sos sojowy;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej.

• dla dzieci powyżej 24. miesiąca życia i młodzieży, przebywających w szpitalach, wymagających ograniczenia węglowodanów łatwo przyswajalnych w diecie, według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka);
• zalecana dla pacjentów np. z zaburzoną gospodarką węglowodanową, hipertriglicerydemią, dyslipidemią, nadmierną masą ciała.

• główna modyfikacja polega na ograniczeniu podaży węglowodanów łatwo przyswajalnych (np. glukozy, fruktozy i sacharozy), kwasów tłuszczowych nasyconych i typu trans oraz cholesterolu;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału wszystkich grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, jaj, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów;
• dieta powinna być urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw;
• należy ograniczyć spożycie produktów zawierających węglowodany łatwoprzyswajalne, w tym cukry dodane;
• kwasy tłuszczowe nasycone i typu trans oraz cholesterol;
• posiłki powinny być podawane 4–6 x dziennie, 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek i/lub druga kolacja, podawane o tych samych porach;
• w każdym posiłku należy uwzględnić dodatek warzyw i/lub owoców, z przewagą warzyw;
• nie mniej niż 30% warzyw/owoców należy podawać w postaci surowej;
• w posiłkach połowę produktów zbożowych powinny stanowić produkty z pełnego przemiału;
• mleko i przetwory mleczne, w tym naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru lub napoje roślinne (wzbogacane w wapń, witaminę D, B12) jako zamienniki mleka i produktów mlecznych bez dodatku cukru powinny być spożywane w co najmniej 2 posiłkach w ciągu dnia;
• w każdym głównym posiłku należy uwzględnić produkty będące źródłem białka z grupy mięso/ryby/jaja/nasiona roślin strączkowych;
• ryby (z dozwolonych gatunków) należy uwzględnić min. 2 razy w jadłospisie dekadowym, w tym co najmniej 1 porcja ryb tłustych morskich;
• nasiona roślin strączkowych i/lub ich przetwory należy podawać co najmniej 1 raz w tygodniu;
• tłuszcze zwierzęce powinny być eliminowane na rzecz tłuszczów roślinnych, z wyjątkiem tłuszczu palmowego i kokosowego;
• przynajmniej w 1 posiłku w ciągu dnia należy podawać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone;
• należy ograniczyć dodatek soli i cukru/miodu do potraw;
• należy wybierać napoje bez dodatku cukru/miodu;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość i stopień przetworzenia;
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie bez wcześniejszego obsmażania;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• ograniczenie potraw smażonych do 1 x w jadłospisie dekadowym, dozwolone lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego, bez panierki.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• niedozwolone zabielanie zup i sosów śmietaną i jej roślinnymi zamiennikami, np. mleczkiem kokosowym;
• potrawy należy przygotowywać bez dodatku zasmażek;
• należy wykluczyć dodatek cukru do napojów i potraw;
• należy ograniczyć do minimum dodatek soli na rzecz naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii dla dzieci w wieku 2-3 lata, białko 10–20% energii (En);
• tłuszcz 35–40% energii z diety dla dzieci w wieku 24-47 miesięcy, 30-40% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą;
• węglowodany 45–60 % energii.

• wszystkie mąki razowe i 
• pełnoziarniste (typ 1700-2000);
• pieczywo razowe lub
• pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np. żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem otrąb i ziaren;
• pieczywo o obniżonym IG;
• kasze średnio- i gruboziarniste: gryczana, jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, kasza jaglana;
• płatki gotowane al dente np. owsiane, gryczane, jęczmienne, pszenne, ryżowe, żytnie, musli bez dodatku cukru i jego zamienników np. syropu glukozowofruktozowego;
• makarony, np.: razowy z 
• dowolnego zboża, pszenny z mąki durum (gotowane al dente);
• ryż brązowy, paraboliczny, dziki;
• potrawy mączne przede wszystkim
• z mąki razowej lub pełnoziarnistej (typ 1700-2000), np. pierogi, kopytka, kluski.

• pieczywo z mąki oczyszczonej z różnych zbóż;
• mąka o niskim wyciągu np. pszenna, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu;
• drobne kasze (np. manna, kukurydziana);
• ryż oczyszczony: jaśminowy, biały, czerwony, długoziarnisty, do sushi, do risotto;
• produkty mączne smażone, np.
• pączki, faworki, racuchy;
• płatki ryżowe, płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe oraz granole, np. cynamonowe, czekoladowe, miodowe;
• płatki błyskawiczne;
• wafle ryżowe i z innych ekspandowanych zbóż;
• zboża ekspandowane;
• chrupki kukurydziane.

• wszystkie warzywa świeże i mrożone;
• warzywa kiszone;
• pieczarki.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu.
• warzywa konserwowe i marynowane z dodatkiem cukru i octu;
• grzyby leśne.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone w mundurkach.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki);
• ziemniaki puree;
• puree w proszku.

• wszystkie owoce świeże i mrożone (w ograniczonych ilościach);
• przetwory owocowe niskosłodzone, 100% z owoców np. dżemy (nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym).

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• owoce suszone.

• wszystkie, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje sojowe bez dodatku cukru;
• przetwory sojowe: tofu, tempeh;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu).

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie).

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane;
• pasty orzechowe/z nasion/z pestek bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego.

• orzechy solone, w karmelu, cieście, w czekoladzie, w lukrze;
• pasty orzechowe/ z nasion/z pestek solone i/lub słodzone.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry, chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np. polędwica, schab, szynka;
• chude gatunki wędlin niemielonych wykonane z jednego kawałka mięśniowego: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• pieczone pasztety z chudego mięsa;
• galaretki drobiowe.

• mięso z dużą zawartością tłuszczu, np. tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina;
• mięsa peklowane oraz z dużą zawartością soli;
• mięsa smażone na dużej ilości
• tłuszczu;
• mięsa panierowane;
• tłuste wędliny, np. baleron, boczek;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy,
• parówki, mielonki, mortadele;
• tłuste pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa,
• wątrobianka, salceson);
• mięsa surowe np. tatar.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka, morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby smażone na dużej ilości tłuszczu;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne;
• ryby surowe;
• ryby panierowane i w cieście.

• jaja gotowane;
• jaja sadzone i jajecznica na parze lub smażone na małej ilości tłuszczu;
• omlety, kotlety jajeczne smażone na małej ilości tłuszczu.

• jaja przyrządzane z dużą ilością
• tłuszczu;
• jaja smażone na słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie itp.

• mleko do 2% tłuszczu i sery twarogowe chude lub półtłuste;
• napoje mleczne naturalne fermentowane (np. jogurt, kefir, bez dodatku cukru do 3% tłuszczu;
• sery podpuszczkowe o zmniejszonej zawartości tłuszczu (przetwory mleczne bez dodatku cukru wzbogacane w sterole/stanole roślinne (zgodnie z zaleceniami lekarza i/lub dietetyka);
• śmietana do 12% tłuszczu jako dodatek do zup w niewielkich ilościach.

• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory
• mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione, sery pleśniowe typu brie,
• camembert, roquefort;
• mleko i sery twarogowe tłuste;
• słodzone napoje mleczne;
• tłuste sery podpuszczkowe;
• śmietana.

• oleje roślinne, np. rzepakowy, słonecznikowy, lniany, kukurydziany, oliwa z oliwek;
• miękka margaryna;
• margaryny miękkie wzbogacane w sterole/stanole roślinne (zgodnie z zaleceniami lekarza i/lub dietetyka).

• tłuszcze zwierzęce, np. masło,
• smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• pasty kokosowe;
• frytura smażalnicza.

• sałatki owocowe (bez dodatku cukru);
• ciasta i ciastka z mąk z pełnego przemiału;
• ciasta warzywne np. ciasto z fasoli;
• czekolada gorzka z min. 70% kakao.
• dodatek do głównego posiłku

• słodycze zawierające duże ilości
• cukru i/lub tłuszczu;
• torty i ciasta z masami
• cukierniczymi, kremami cukierniczymi, bitą śmietaną itp.;
• ciasta kruche;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda;
• napoje bez dodatku cukru (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao);
• soki warzywne bez dodatku soli.

• napoje wysokosłodzone;
• soki i nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• napoje energetyzujące.

• zioła świeże i suszone jedno-składnikowe (np. koperek, bazylia, oregano, kurkuma, cynamon, wanilia);
• mieszanki przypraw bez dodatku
• soli, np. zioła prowansalskie,
• gotowe przyprawy warzywne;
• sól (w ograniczonych ilościach);
• musztarda Dijon, chrzan bez cukru;
• chude wywary warzywne i mięsne;
• u dzieci starszych dozwolone ograniczone ilości stewii, ksylitolu, erytrytolu jako dodatek do deserów.

• kostki rosołowe i esencje
• bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci stałej i płynnej;
• mieszanki przypraw zawierające
• duże ilości soli;
• cukier i miód.

• dieta wegańska wymaga ścisłego nadzoru lekarza i/lub dietetyka z uwagi na znaczne ryzyko niedoborów żywieniowych związanych z wykluczeniem produktów pochodzenia zwierzęcego;
• dieta wegańska wymaga suplementacji składników odżywczych m.in. takich jak wapń, witamina D, B12 i DHA i/lub innych w zależności od stanu klinicznego pacjenta.

• należy dążyć do zbilansowania wartości energetycznej i odżywczej diety w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych w zakresie żywienia dzieci, a ewentualne niedobory składników odżywczych suplementować według zaleceń lekarza i/lub dietetyka;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału dozwolonych grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, zamienników mleka i jego przetworów, warzyw i owoców, ziemniaków, nasion roślin strączkowych, orzechów, nasion i pestek oraz tłuszczów;
• dieta powinna być urozmaicona pod względem smaku, kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• posiłki powinny być podawane 4–5 x dziennie, 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• każdy posiłek powinien zawierać dodatek warzyw i/lub owoców, z przewagą warzyw;
• przynajmniej 1/3 warzyw powinna być serwowana w postaci surowej;
• w posiłkach połowę produktów zbożowych powinny stanowić produkty z pełnego przemiału;
• mleko i przetwory mleczne tradycyjne należy zastąpić produktami roślinnymi (wzbogacanymi w wapń, witaminę D i B12), powinny być podawane w co najmniej 3 posiłkach w ciągu dnia;
• w każdym głównym posiłku należy uwzględnić produkty będące źródłem białka z grupy nasion roślin strączkowych;
• ryby należy zstępować produktami będącymi źródłem DHA;
• tłuszcze roślinne takie jak tłuszcz palmowy i kokosowy należy ograniczać;
• konieczne jest ograniczanie w potrawach dodatku soli i cukru;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej, a napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem ogólnych zasad racjonalnego odżywiania i diety wegańskiej.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość i stopień przetworzenia;
• termin przydatności do spożycia;
• sezonowość.

Stosowane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• ograniczenie potraw smażonych do 2 razy w jadłospisie dekadowym;
• dozwolone lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego, bez panierki.

Praktyczne wskazówki odnośnie do sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• należy ograniczyć zabielania zup i sosów mleczkiem kokosowym;
• nie należy dodawać do potraw zasmażek;
• należy ograniczyć do minimum cukier dodawany do napojów i potraw;
• należy ograniczyć do minimum dodatek soli na rzecz naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii z diety dla dzieci w wieku 2-3 lata, białko 10–20% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży;
• tłuszcz 35–40% energii z diety dla dzieci w wieku 24–47 miesięcy, 30–40% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą;
• węglowodany 45–65 % energii z diety.

• wszystkie mąki pełnoziarniste;
• mąka pszenna, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np. żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem ziaren;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane;
• kasze: gryczana (w tym krakowska), jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, jaglana, manna, kukurydziana;
• płatki naturalne, np. owsiane, gryczane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, musli bez dodatku cukru i jego zamienników np. syropu glukozowo-fruktozowego;
• makarony, np. razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente);
• ryż brązowy, ryż biały;
• potrawy mączne, np. naleśniki, pierogi, kopytka, kluski.

• Produkty zbożowe z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu, produktów pochodzenia zwierzęcego itp.;
• produkty z mąki z wysokiego przemiału smażone, np. pączki, faworki, racuchy.

• wszystkie warzywa świeże i mrożone;
• pieczarki;
• owoce chlebowca;
• glony i wodorosty;
• warzywa kiszone.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki, talarki);
• puree w proszku.

• wszystkie owoce: świeże, mrożone;
• musy z owoców bez dodanego cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym);
• owoce suszone.

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• wszystkie nasiona roślin strączkowych, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje roślinne bez dodatku cukru, wzbogacane w wapń, witaminę D i B12;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu);
• przetwory sojowe: tofu, tempeh.

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie).

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane;
• pasty z orzechów/nasion/pestek („masło orzechowe”) bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego (nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym);
• „sery” z orzechów/nasion/pestek (nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym).

• orzechy/nasiona/pestki solone, w karmelu, cieście, w czekoladzie, w lukrze itp.;
• pasty z orzechów/pestek/nasion („masło orzechowe”) solone i/lub słodzone.

• roślinny zamiennik jajka.

• jaja i wszystkie potrawy z dodatkiem jaj.

• produkty roślinne stanowiące alternatywę dla produktów mlecznych, np. napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę D i B12 bez cukru;
• „sery” wegańskie;
• „jogurty” wegańskie;
• mleczko kokosowe.

• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione;
• sery pleśniowe typu brie, camembert, Roquefort.

• mięso i wszystkie przetwory mięsne.

• ryby i wszystkie przetwory rybne.

• miękka margaryna, w tym wzbogacana w DHA;
• oleje roślinne, np. rzepakowy, oliwa z oliwek;
• majonez bez dodatków pochodzenia zwierzęcego.

• tłuszcze zwierzęce, np. smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło, masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• pasty kokosowe;
• frytura.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego zamiennika mleka);
• galaretka agarowa lub pektynowa (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• ciasta drożdżowe;
• czekolada min. 70% kakao bez dodatków pochodzenia zwierzęcego;
• batoniki na bazie owoców suszonych, płatków owsianych i pestek itp.;
• desery na bazie owoców suszonych, kaszy jaglanej lub tapioki itp.

• desery zawierające składniki pochodzenia zwierzęcego;
• słodycze zawierające duże ilości cukru i/lub tłuszczu;
• torty i ciasta z masami cukierniczymi, kremami cukierniczymi, bitą śmietaną itp.;
• ciasta kruche;
• ciasto francuskie;
• wyroby czekoladopodobne.

• woda;
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao);
• soki warzywne bez dodatku soli;
• soki owocowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• Wszystkie napoje z dodatkiem cukru większym niż 5 g/250 ml nektary owocowe, syropy owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• napoje energetyzujące;
• czekolada do picia;
• bawarka.

• zioła świeże i suszone jednoskładnikowe (np. koperek, bazylia, oregano, kurkuma, cynamon, wanilia);
• mieszanki przypraw bez dodatku soli, np. zioła prowansalskie;
• gotowe przyprawy warzywne;
• sól (w ograniczonych ilościach);
• keczup;
• wywary warzywne;
• płatki drożdżowe, pasta marmite;
• cukier w ograniczonych ilościach.

• zawierające składniki pochodzenia zwierzęcego;
• miód;
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• przyprawy wzmacniające smak w postaci płynnej i stałej;
• mieszanki przypraw zawierające dużą ilość soli.

DIETA Z OGRANICZENIEM BIAŁKA NATURALNEGO PKU (P13A)

*możliwe zastosowanie u dzieci młodszych po indywidualnych modyfikacjach według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka) w fenyloketonurii i innych wrodzonych zaburzeniach metabolizmu aminokwasów m.in. chorobie syropu klonowego, acydurii glutarowej typu 1, tyrozynemii typu 1, homocystynurii.

• podstawą diety jest kontrola zawartości białka naturalnego, dieta pacjentów jest także suplementowana żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego (dostępną dla pacjentów w ramach procedury importu docelowego) będącą źródłem białka ekwiwalentu i/lub pozostałych składników pokarmowych według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka;
• białko dostarczane z tradycyjną dietą stanowi głównie białko pochodzenia roślinnego;
• w indywidualnych przypadkach dodatkowo włączane jest źródło białka pochodzenia zwierzęcego (np. z jaj, mleka i jego przetworów);
• wartość energetyczna i odżywcza diety realizowana jest w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych, ze szczególnym uwzględnieniem produktów specjalistycznych niskobiałkowych PKU, warzyw i owoców, ziemniaków;
• posiłki powinny być podawane 5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami dietetyka lub lekarza;
• 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• dieta powinna być różnorodna i urozmaicona pod względem kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• tłuszcze zwierzęce (np. smalec) powinny być ograniczone na rzecz tłuszczu roślinnego (np. olej rzepakowy, oliwa z oliwek, margaryny miękkie do smarowania pieczywa wysokiej jakości);
• przynajmniej 1 posiłek w ciągu dnia powinien zawierać produkty bogate w kwasy tłuszczowe nienasycone;
• należy ograniczyć w diecie sól;
• należy ograniczyć w diecie cukier/miód dodany (według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka w niektórych sytuacjach dopuszczalne jest zwiększenie podaży);
• wskazane jest ograniczenie produktów i potraw ciężkostrawnych i wzdymających;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej;
• napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem zasad diety z istotnym ograniczeniem białka naturalnego.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość;
• termin przydatności do spożycia;
• zawartość białka, w tym oznaczenie znakiem „PKU”;
• sezonowość.

Zalecane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie;
• pieczenie z niewielka ilością lub bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• potrawy smażone nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym;
• dozwolone lekkie podsmażenie na niewielkiej ilości oleju roślinnego, bez panierki.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw;
• ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko naturalne poniżej 5 g z diety dla dzieci w wieku do 3 lat, białko naturalne poniżej 7 g z diety dla dzieci w wieku 4-9 lat, białko naturalne poniżej 12 g z diety dla dzieci w wieku 10-18 lat.

*Ilość białka modyfikowana w zależności od stanu klinicznego pacjenta według zaleceń lekarza i/lub dietetyka. Pozostałą ilość zapotrzebowania na białko uzupełniają specjalistyczne preparaty z kategorii żywności medycznej;

• tłuszcz 35–40% energii z diety dla dzieci w wieku 24–47 miesięcy, 30–40% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą;
• węglowodany 55–65% energii.

*Uwaga: do zbilansowania wartości energetycznej diety należy przyjąć, że białko całkowite stanowi 10% energii z diety w każdej grupie wiekowej, w tym 80% białka całkowitego stanowi białko z preparatu, który przyjmuje pacjent.

• mąki niskobiałkowe PKU;
• skrobia pszenna, ryżowa, ziemniaczana, kukurydziana;
• pieczywo niskobiałkowe PKU;
• płatki niskobiałkowe PKU;
• makarony, niskobiałkowe PKU;
• ryż niskobiałkowy PKU;
• potrawy mączne niskobiałkowe
• PKU;
• suchary niskobiałkowe;
• tapioka;
• sago.

• tradycyjne mąki;
• tradycyjne pieczywo;
• pieczywo cukiernicze i półcukiernicze;
• tradycyjne kasze;
• tradycyjne płatki;
• makarony tradycyjne;
• potrawy mączne tradycyjne.

• warzywa świeże, mrożone, gotowane, duszone z niewielkim dodatkiem tłuszczu, pieczone:
• dynia żołędziowa, dynia piżmowa, buraki czerwone, pak choi (kapusta chińska), kapusta, marchewka, kalafior, seler, ogórek, kolczoch jadalny, młoda fasolka szparagowa zielona, bakłażan, por, sałata, okra, cebula, pietruszka korzeń, papryka, dynia zwykła, rzodkiewka, dynia makaronowa, cukinia, pomidory, brukiew, rzepa, maniok jadalny;
• w ograniczonej ilości do 150 g/dobę: karczochy, rukola, szparagi, awokado, brokuły, brukselka, kukurydza, jarmuż, gorczyca, groszek zielony, pomidory suszone, szpinak.

• warzywa smażone lub przyrządzane z dużą ilością tłuszczu

Bataty

• ziemniaki, bataty (raz dziennie lub według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka).

• ziemniaki smażone (frytki, talarki).

• owoce dojrzałe świeże i mrożone: jabłka, morele, banany, owoce jagodowe (np. maliny, truskawki, borówki amerykańskie, jagody itp.), wiśnie, żurawina, daktyle, gigi, grejpfrut, winogrona, gujawa, jackfruit, kiwi, cytryny, limonki, mango, melony, oliwki, pomarańcze, papaja, brzoskwinie,
• gruszki, persymona, ananas, śliwki, granat, rodzynki;
• suszone: jabłka, morele, żurawina, gruszki, śliwki;
• sorbety, przeciery i musy owocowe z niską zawartością lub bez dodatku cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone
• (nie częściej niż 4 razy w jadłospisie dekadowym).

• owoce niedojrzałe;
• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone;
• pozostałe owoce suszone;
• owoce marynowane.

• wszystkie nasiona roślin strączkowych.

• orzechy/pestki/nasiona i ich przetwory;
• wiórki kokosowe.

• mięso, wędliny i inne przetwory.

• wszystkie ryby morskie i słodkowodne, owoce morza.

• zamiennik jajka niskobiałkowy PKU.

• jaja i potrawy z jaj.

oraz ich alternatywy

• napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę D i B12, np. napój sojowy, napój owsiany o zawartości białka nie większej niż
• g/100 ml;
• przetwory roślinne stanowiące alternatywę dla produktów mlecznych, wzbogacane w wapń, witaminę D i B12, np. jogurty (o zawartości białka nie większej niż 1 g/100 ml) i sery wegańskie o niskiej zawartości białka.

• mleko i jego przetwory.

• masło;
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek;
• śmietanka/śmietana.

• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec,
• słonina, łój;
• twarde margaryny;
• majonez;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• frytura smażalnicza.

• budyń niskobiałkowy PKU;
• galaretka z agaru;
• kisiel;
• miód/cukier (w ograniczonych ilościach);
• ciastka i inne słodycze niskobiałkowe PKU (nie częściej
• niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• galaretka (żelatyna);
• ciastka, słodycze i inne wyroby tradycyjne;
• czekolada i wyroby czekoladopodobne tradycyjne.

• woda;
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe,
• kompoty, kakao niskobiałkowe);
• soki warzywne bez dodatku soli;
• soki owocowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• mocne napary kawy i herbaty;
• kakao;
• napoje energetyzujące;
• napoje alkoholowe.

• naturalne zioła i przyprawy np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki,
• cynamon;
• gotowe przyprawy warzywne;
• keczup;
• karagen, pektyna, guma guar, agar, guma arabska;
• sól i cukier/miód (w ograniczonych ilościach).

• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda;
• sos sojowy, przyprawa uniwersalna w płynie;
• substancje słodzące, w tym aspartam.

DIETA Z OGRANICZENIEM DŁUGOŁAŃCUCHOWYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH (P13B)

*możliwe zastosowanie u dzieci młodszych po indywidualnych modyfikacjach według wskazań lekarza i/lub dietetyka we wrodzonych zaburzeniach metabolizmu tłuszczów m.in. deficycie LCHAD, deficycie VLCAD.

• podstawą diety jest maksymalne wykluczenie źródeł tłuszczów LCT, zbilansowanie diety w oparciu o produkty dozwolone, dieta pacjentów jest także suplementowana żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego (dostępną dla pacjentów w ramach procedury importu docelowego) będącą źródłem średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCT) i/lub pozostałych składników pokarmowych według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka;
• wartość energetyczna i odżywcza diety realizowana jest w oparciu o aktualne normy żywienia dla populacji Polski oraz wytyczne towarzystw naukowych;
• dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych, ze szczególnym uwzględnieniem produktów 0% tłuszczu oraz o niskiej zawartości tłuszczu, warzyw i owoców, ziemniaków;
• posiłki powinny być podawane 5 razy dziennie zgodnie z zaleceniami lekarza i/lub dietetyka;
• 3 posiłki główne śniadanie, obiad i kolacja oraz posiłki uzupełniające drugie śniadanie i/lub podwieczorek, podawane o tych samych porach;
• dieta powinna być różnorodna i urozmaicona pod względem kolorystyki, konsystencji i strawności potraw oraz obróbki termicznej;
• źródła tłuszczów zwierzęcych i roślinnych (np. oleje, masło, margaryny, śmietana itp.) muszą być wykluczone;
• należy ograniczyć w diecie cukier/miód dodany (według indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka w niektórych sytuacjach dopuszczalne jest zwiększenie podaży);
• wskazane jest ograniczenie produktów i potraw ciężkostrawnych i wzdymających;
• należy zapewnić swobodny dostęp do wody pitnej;
• napoje należy przygotowywać bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml;
• dopuszcza się okazjonalne włączenie do jadłospisów produktów i potraw o charakterze okolicznościowym, wynikających z powszechnie przyjętych tradycji kulturowych, w umiarkowanych ilościach i z zachowaniem zasad diety z istotnym ograniczeniem długołańcuchowych kwasów tłuszczowych.

Przy doborze produktów należy zwrócić uwagę na ich:

• jakość;
• termin przydatności do spożycia;
• zawartość tłuszczu;
• sezonowość.

Zalecane techniki kulinarne:

• gotowanie np. w wodzie, na parze;
• duszenie bez obsmażania;
• pieczenie bez dodatku tłuszczu, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych;
• smażenie bez tłuszczu.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• ograniczyć cukier dodawany do napojów i potraw;
• ograniczyć dodatek soli na rzecz ziół i naturalnych przypraw.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii z diety dla dzieci w wieku do 3 lat, białko 10-20% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży;
• tłuszcze z produktów dozwolonych poniżej 10% energii z diety dla dzieci i młodzieży;
• pozostałą ilość zapotrzebowania na tłuszcz uzupełniają specjalistyczne preparaty z kategorii żywności medycznej będące źródłem MCT (dostępne w ramach procedury importu docelowego).
• węglowodany min. 50 % energii.

(realizacja po stronie pacjenta)

• chleb (pszenny, żytni bez dodatku tłuszczu);
• ryż;
• mąka (pszenna, ziemniaczana, kukurydziana);
• kasza (jaglana, kukurydziana, jęczmienna);
• płatki (kukurydziane, pszenne, żytnie, jęczmienne, owsiane nie częściej niż 2 razy w jadłospisie dekadowym);
• makaron (bezjajeczny, ryżowy).

• chleb (żytni z soją i słonecznikiem, pieczywo francuskie i półfrancuskie, słodkie bułki, chałki zdobne, bułki mleczne, bułki do hot dogów);
• mąka sojowa;
• otręby owsiane;
• zarodki pszenne;
• musli zbożowe z rodzynkami i orzechami;
• otręby pszenne;
• makarony jajeczne.

• wszystkie oprócz przeciwwskazanych;
• pikle (sprawdzać etykiety czy są to produkty bez dodatku tłuszczu).

• Awokado;
• Oliwki.

Bataty

• ziemniaki, bataty.

• ziemniaki smażone (frytki, talarki).

• wszystkie nasiona roślin strączkowych.

• całe nasiona, pestki, orzechy (wszystkie rodzaje) i ich przetwory;
• wiórki kokosowe.

• mięso bez skóry (filet z indyka, kurczaka, wołowina udziec, wołowina polędwica;
• wędliny drobiowe o zaw. tł do max. 3%;
• wieprzowina schab bez widocznego tłuszczu.

• pozostałe rodzaje mięsa wieprzowego i wołowego, skóra z drobiu, podroby, kaczka, gęś;
• wędliny tłuste, salami;
• pasty mięsne;
• parówki;
• pasztety.

• chude ryby (dorsz, sandacz, sola, morszczuk okoń, pstrąg, halibut);
• krewetki;
• tłuste ryby morskie łosoś, makrela atlantycka, śledź, sardynki porcja do 50 g maksymalnie raz w tygodniu.

• ryby drapieżne inne i ich przetwory (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki.
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne;
• ryby smażone.

• białko jaja.

• żółtko jaja,.

oraz ich alternatywy

• mleko spożywcze 0 0,5% tłuszczu;
• ser twarogowy chudy;
• jogurt, kefir 0-0,5% tłuszczu;
• serwatka płynna 0,1% tłuszczu;
• maślanka 0,5% tłuszczu;
• mleko w proszku odtłuszczone;
• napoje roślinne naturalne: ryżowe,
• migdałowe, kokosowe o zawartości tłuszczu 0,5%;
• ser podpuszczkowy
• niskotłuszczowy o zawartości do 3% tłuszczu (nie częściej niż 2 razy w tygodniu).

• mleko >1% tłuszczu;
• sery twarogowe półtłuste i tłuste;
• serki homogenizowane tłuste;
• sery żółte i topione;
• jogurty, kefiry i inne przetwory tłuste;
• śmietana (wszystkie rodzaje);
• mleko w proszku tłuste;
• lody śmietankowe;
• mleka modyfikowane dla niemowląt;
• mleczka i napoje roślinne smakowe;
• napój roślinny sojowy.

• MCT (realizowane w procedurze importu docelowego przez pacjenta).

• Masło;
• margaryny z olejów roślinnych;
• oleje roślinne;
• oliwa z oliwek;
• 5) smalec, łój, słonina.

• ciasta i ciastka pieczone bez dodatku tłuszczu;
• galaretka;
• kisiel.

• ciastka, słodycze i inne wyroby tradycyjne zawierające tłuszcz;
• czekolada i wyroby czekolado podobne tradycyjne.

• woda;
• napoje bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml (np. kawa zbożowa, herbaty, napary ziołowe i owocowe, kompoty, kakao niskotłuszczowe);
• soki warzywne bez dodatku soli;
• soki owocowe (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym).

• napoje gazowane;
• napoje wysokosłodzone;
• nektary owocowe;
• wody smakowe z dodatkiem cukru;
• kakao o wysokiej zawartości
• tłuszczu;
• napoje energetyzujące.

• zioła i przyprawy np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki, cynamon (w ograniczonych ilościach);
• gotowe przyprawy warzywne;
• keczup;
• ocet balsamiczny;
• miód;
• sól i cukier (w ograniczonych ilościach).

• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• musztarda, majonez;
• sos sojowy, przyprawa uniwersalna w płynie.

DIETA KETOGENNA i JEJ MODYFIKACJE (P13C)

• dla dzieci powyżej 24*. miesiąca życia i młodzieży, przebywających w szpitalach, wymagających diety specjalistycznej z istotnym ograniczeniem węglowodanów, wysokim udziałem tłuszczu oraz optymalnym białka,
• według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka);

*możliwe zastosowanie u dzieci młodszych po indywidualnych modyfikacjach według wskazań lekarza i/lub dietetyka

• w leczeniu niefarmakologicznym padaczek lekoopornych, we wrodzonych wadach metabolizmu np. deficycie GLUT1, deficycie PDH.

• medyczna terapia dietą ketogenną jest dietą o niskiej zawartości węglowodanów, wysokiej zawartości tłuszczu oraz optymalnej podaży białka, zaliczamy do niej klasyczne odmiany diety ketogennej np. 4:1 i 3:1 oraz jej modyfikacje, m.in. modyfikowaną dietę ketogenną, dietę MCT, modyfikowaną dietą Atkinsa, dietę o niskim indeksie glikemicznym;
• wartość energetyczna i odżywcza diety realizowana jest w oparciu o wytyczne towarzystw naukowych oraz normy żywienia, planowana jest indywidualnie dla pacjenta;
• z uwagi na bardzo indywidualny charakter diety i jej restrykcyjność jadłospisy ustala się każdorazowo dla danego pacjenta, w niektórych przypadkach dopuszcza się produkty z kategorii „niezalecane” wg indywidualnych wskazań lekarza i/lub dietetyka;
• (w zależności od sposobu prowadzenia diety ketogennej możliwe jest też stosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego KetoCal).
• WYMAGANE odważanie produktów z dokładnością do 0,1 g.

Zalecane techniki kulinarne:

• gotowanie tradycyjne lub na parze;
• duszenie;
• potrawy smażone w ograniczonych ilościach;
• pieczenie, np. w folii aluminiowej, w rękawach do pieczenia, pergaminie, naczyniach żaroodpornych, piecach konwekcyjnych.

Praktyczne wskazówki odnośnie sporządzania posiłków:

• zupy, sosy oraz potrawy należy sporządzać z naturalnych składników, bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników;
• zupy i sosy na bazie olejów roślinnych, śmietany tłustej itp.;
• napoje i potrawy bez dodatku cukru, mąki, skrobi itd.

• pumpernikiel, chleb „Pro Body”, chleb proteinowy i inne pieczywo o niskiej zawartości węglowodanów;
• makaron z mąki konjac;
• pieczywo wypiekane na bazie maki orzechowej, babki jajowatej itp.

• produkty zbożowe zwykłe.

• wszystkie
  dozwolone, preferowane
• o niskiej zawartości węglowodanów.

• przetwory warzywne z dodatkiem cukru.

Bataty

• wszystkie.

• wszystkie dozwolone, preferowane o niskiej zawartości węglowodanów owoce jagodowe
• np. maliny, truskawki;
• awokado;
• oliwki.

• owoce i przetwory z dodatkiem cukru, owoce suszone i kandyzowane.

• wszystkie, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje sojowe bez dodatku cukru;
• przetwory sojowe: tofu, tempeh;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu).

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie.

• całe nasiona, pestki, orzechy (wszystkie rodzaje) i ich przetwory niesłodzone i bez dodatku soli;
• pasty z orzechów/pestek, nasion niesłodzone, bez dodatku soli i 
• oleju palmowego;
• wiórki kokosowe;
• mąki z orzechów, np. migdałowa, kokosowa.

• orzechy/pestki i nasiona solone, w panierkach itp.;
• pasty orzechowe/ z nasion/z pestek solone i/lub słodzone.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry, chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np. polędwica, schab, szynka;
• chude gatunki wędlin niemielonych wykonane z jednego kawałka mięśniowego:
• drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• tłuste wędliny np. boczek, kabanosy, salami (w ograniczonej ilości);
• pieczone pasztety z chudego mięsa.

• podroby, tłuste mięsa, pasztety.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka,
• morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne.

• wszystkie dozwolone.

• jaja na miękko.

oraz ich alternatywy

• jogurt typu greckiego;
• tłuste sery białe i żółte, mascarpone, śmietana wszystkie niesłodzone;
• napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę D i B12, np. napój sojowy, migdałowy.

• mleko i jego przetwory słodzone;
• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione;
• dosładzane produkty alternatywne dla mleka i jego przetworów.

• masło;
• śmietana tłusta;
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np.: rzepakowy, oliwa z oliwek, olej z awokado;
• majonez;
• olej kokosowy (w ograniczonej ilości).

• tłuszcze zwierzęce, np.: smalec,
• słonina, łój;
• twarde margaryny;
• tłuszcz palmowy;
• frytura smażalnicza.

• galaretka bez cukru dosładzana dozwoloną substancją słodzącą;
• wypieki i desery na bazie produktów dozwolonych dosładzane dozwoloną substancją słodzącą;
• gorzka czekolada min. 70%.

• galaretka tradycyjna;
• kisiel;
• ciastka, słodycze i inne wyroby tradycyjne;
• czekolada i wyroby czekolado podobne tradycyjne z cukrem.

• woda;
• napary z herbaty, ziół itp. bez dodatku cukru;
• kawa zbożowa bez cukru;
• soki warzywne bez soli;
• kakao bez cukru.

• napoje zawierające węglowodany.

• zioła i przyprawy ziołowe i korzenne bez dodatku mąki/cukru np.: liść laurowy, ziele angielskie, koper zielony, kminek, tymianek, majeranek, bazylia, oregano, tymianek, lubczyk, rozmaryn, pieprz ziołowy, goździki,
• cynamon;
• gotowe przyprawy warzywne;
• keczup;
• karagen, pektyna, guma guar, agar, guma arabska;
• sól (w ograniczonych ilościach);
• substancje słodzące: np. erytrytol, glikozydy stewiolowe, sukraloza, owoc mnicha i ich mieszanki wg indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka.

• cukier, miód;
• kostki rosołowe i esencje bulionowe;
• gotowe bazy do zup i sosów;
• gotowe sosy sałatkowe i dressingi;
• ksylitol, sorbitol, maltitol i inne wg indywidualnych zaleceń lekarza i/lub dietetyka.

• dla dzieci powyżej 24. miesiąca życia i młodzieży, przebywających w szpitalach, niewymagających specjalnych modyfikacji dietetycznych, według wskazań lekarza (lub lekarza i dietetyka);
• dla pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, z przewlekłą chorobą nerek, w kamicy układu moczowego, w ostrej niewydolności nerek, u pacjentów leczonych nerkozastępczo;
• jako modyfikacja diety podstawowej z ograniczeniem sodu do 1200 mg/dobę.

• dieta prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału wszystkich grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, jaj, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów;
• posiłki powinny być przygotowywane bez udziału soli oraz gotowych mieszanek przyprawowych, w których w skład wchodzi sód pod każdą postacią np. glutaminian sodu;
• w diecie należy wykluczyć produkty przetworzone, instant, wędzone, konserwowe i kiszone;
• do przygotowywania potraw należy używać świeżych i suszonych ziół naturalnych np. bazylia, tymianek, oregano, majeranek, lubczyk, cząber oraz słodka papryka, czosnek, cytryna itp.

Makroskładniki:

• białko 10-15% energii z diety dla dzieci w wieku 2-3 lata, białko 10–20% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży;
• tłuszcz 35–40% energii z diety dla dzieci w wieku 24–47 miesięcy, 30–40% energii z diety dla dzieci starszych i młodzieży, w tym kwasy tłuszczowe nasycone tak niskie, jak to jest możliwe do osiągnięcia w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą;
• węglowodany 45–65 % energii z diety.

Zapotrzebowanie energetyczne oraz ogólne wytyczne pozostają takie same jak w diecie podstawowej.

• wszystkie mąki pełnoziarniste;
• mąka pszenna, ziemniaczana, kukurydziana, ryżowa;
• pieczywo pełnoziarniste, bez dodatku substancji słodzących, np.
• żytnie razowe, graham, chleb z dodatkiem ziaren;
• białe pieczywo pszenne, żytnie i mieszane;
• kasze: gryczana (w tym krakowska), jęczmienna (pęczak, wiejska, mazurska), orkiszowa, bulgur, jaglana, manna, kukurydziana;
• płatki naturalne, np. owsiane, gryczane, jęczmienne, ryżowe, żytnie, musli bez dodatku cukru i jego zamienników np. syropu glukozowo-fruktozowego;
• makarony, np. razowy, gryczany, orkiszowy, żytni, pszenny z mąki durum (gotowane al dente);
• ryż brązowy, ryż czerwony, ryż biały (w ograniczonych ilościach);
• potrawy mączne, np. naleśniki, pierogi, kopytka, kluski.

• pieczywo z dodatkiem cukru, słodu, syropów, miodu, karmelu, itp.;
• produkty z mąki z wysokiego przemiału smażone, np. pączki, faworki, racuchy;
• płatki kukurydziane i inne słodzone płatki śniadaniowe oraz granole, np.:
• cynamonowe, czekoladowe, miodowe.

• wszystkie warzywa świeże i mrożone;
• pieczarki.

• warzywa przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• warzywa kiszone;
• warzywa konserwowe;
• grzyby leśne.

• ziemniaki, bataty: gotowane, pieczone.

• ziemniaki, bataty: smażone (frytki,
• talarki);
• puree w proszku.

• wszystkie owoce: świeże, mrożone;
• musy z owoców bez dodanego cukru;
• dżemy owocowe niskosłodzone (nie częściej niż 3 razy w jadłospisie dekadowym);
• owoce suszone.

• owoce w syropach cukrowych;
• owoce kandyzowane;
• przetwory owocowe wysokosłodzone.

• wszystkie nasiona roślin strączkowych, np. soja, ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób;
• pasty z nasion roślin strączkowych;
• mąka sojowa i z innych roślin strączkowych;
• napoje sojowe bez cukru;
• makarony z nasion roślin strączkowych (np. z fasoli, grochu).

• gotowe przetwory strączkowe (np. parówki sojowe, kotlety sojowe w panierce, pasztety sojowe, burgery wegetariańskie);
• przestwory sojowe tofu.

• wszystkie nasiona, pestki i orzechy niesolone np. orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pistacje, nerkowca, migdały, pestki słonecznika, dyni, sezam, siemię lniane;
• pasty z orzechów/nasion/pestek bez dodatku soli, cukru i oleju palmowego.

• Orzechy/nasiona/pestki solone, w karmelu, cieście, w czekoladzie, w lukrze itp.;
• pasty z orzechów/pestek/nasion solone i/lub słodzone.

• mięso z małą zawartością tłuszczu, np. drób bez skóry, chuda wołowina, chude partie wieprzowiny, np.
• polędwica, schab, szynka;
• mięsa pieczone i gotowane chude gatunki wykonane z jednego kawałka mięśniowego: drobiowych, wieprzowych, wołowych;
• galaretki drobiowe.

• mięso z dużą zawartością tłuszczu, np. tłusty drób (kaczka, gęś), tłusta wołowina i wieprzowina, baranina;
• mięsa peklowane;
• mięsa smażone na dużej ilości
• tłuszczu;
• gotowe wędliny pieczone, wędzone konserwowe;
• tłuste i niskogatunkowe kiełbasy, parówki, mielonki, mortadele;
• tłuste pasztety;
• wędliny podrobowe (pasztetowa, wątrobianka, salceson);
• konserwy mięsne;
• mięsa surowe np. tatar.

• ryby: łosoś, sardynki, pstrąg, dorsz, makrela atlantycka, morszczuk;
• inne ryby: karp, halibut, marlin, okoń, żabnica, makrela hiszpańska, śledź nie częściej niż raz w jadłospisie dekadowym;
• owoce morza: krewetki.

• ryby drapieżne inne (np. miecznik, rekin, makrela królewska, tuńczyk, węgorz amerykański, płytecznik, szczupak, panga, tilapia, gardłosz atlantycki) łosoś i śledź bałtycki, szprotki;
• ryby surowe;
• ryby wędzone;
• konserwy rybne;
• ryby smażone.

• jaja gotowane;
• jaja sadzone i jajecznica na parze lub smażone na małej ilości tłuszczu;
• omlety, kotlety jajeczne.

• jaja przyrządzane z dużą ilością tłuszczu;
• jaja smażone na słoninie, skwarkach, tłustej wędlinie itp.

• mleko od 2 % do 3,2 % tłuszczu i sery twarogowe chude lub półtłuste;
• naturalne napoje mleczne fermentowane bez dodatku cukru (np. kefir, jogurt i inne);
• serki kanapkowe naturalne;
• śmietanka/śmietana.

• przetwory mleczne z mleka niepasteryzowanego;
• mleko skondensowane;
• jogurty owocowe i inne przetwory mleczne z dodatkiem cukru, desery mleczne;
• sery topione;
• sery pleśniowe typu brie, camembert,
• Roquefort;
• sery podpuszczkowe;
• serek granulowany typu wiejskiego;
• serki typu fromage smakowe.

• masło mieszanki masła z olejami roślinnymi;
• miękka margaryna;
• oleje roślinne, np. rzepakowy, oliwa z oliwek;
• majonez.

• tłuszcze zwierzęce, np. smalec wieprzowy, łój wołowy, słonina;
• twarde margaryny;
• masło klarowane;
• tłuszcz kokosowy i palmowy;
• pasty kokosowe;
• frytura.

• budyń (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytego mleka);
• galaretka (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• kisiel (bez dodatku cukru lub z małą ilością cukru do 5 g/250 ml użytej wody);
• ciasta drożdżowe;
• biszkoptowe;
• czekolada min. 70% kakao.