Udar mózgu pozostaje jedną z najczęstszych przyczyn zgonów oraz trwałej niepełnosprawności u dorosłych. Każdego roku tysiące pacjentów trafia do szpitali z powodu nagłego niedowładu, zaburzeń mowy czy utraty sprawności. Warto jednak pamiętać, że wielu udarom można skutecznie zapobiec.
Europejski Dzień Profilaktyki Udarowej przypomina, jak ogromne znaczenie mają codzienne nawyki, regularne badania i kontrola chorób przewlekłych.
Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia w Polsce każdego roku dochodzi do około 74 tysięcy hospitalizacji z powodu udaru niedokrwiennego mózgu, a ponad 10% z nich stanowią udary nawrotowe. Mimo ogromnego postępu w leczeniu ostrej fazy udaru – obejmującego leczenie trombolityczne i trombektomię mechaniczną – najważniejszym elementem walki z chorobą nadal pozostaje profilaktyka.
Współczesne wytyczne American Heart Association (AHA) i American Stroke Association (ASA) podkreślają, że nawet ponad 80% udarów mózgu jest związanych z czynnikami ryzyka, które można skutecznie modyfikować. Oznacza to, że odpowiedni styl życia, regularna kontrola zdrowia oraz właściwe leczenie chorób przewlekłych mogą realnie zmniejszyć ryzyko zachorowania.
Badacze zidentyfikowali 8 kluczowych czynników ryzyka udaru mózgu (Life’s Essential 8), związanych ze stylem życia i możliwych do indywidualnej modyfikacji w celu zmniejszenia ryzyka zdarzeń sercowo-naczyniowych, w tym udaru mózgu. Na liście znalazły się następujące elementy:
- zdrowa dieta,
- aktywność fizyczna,
- właściwa masa ciała,
- odpowiednia długość i jakość snu,
- unikanie palenia papierosów,
- właściwe stężenie lipidów,
- właściwe stężenie glukozy we krwi,
- prawidłowe wartości ciśnienia tętniczego
Nadciśnienie tętnicze – najważniejszy czynnik ryzyka
Za najistotniejszy modyfikowalny czynnik ryzyka udaru mózgu uznaje się nadciśnienie tętnicze. Dotyczy to zarówno udaru niedokrwiennego, jak i krwotocznego. Ryzyko wzrasta szczególnie wtedy, gdy nadciśnienie pozostaje nierozpoznane lub jest leczone nieskutecznie.
W praktyce problemem jest fakt, że nadciśnienie przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów, dlatego bywa nazywane „cichym zabójcą”. Regularne domowe pomiary ciśnienia tętniczego są podstawowym elementem profilaktyki. Aktualne zalecenia wskazują, że u większości pacjentów docelowe wartości ciśnienia powinny wynosić poniżej 130/80 mmHg.
Eksperci podkreślają, że skuteczne leczenie nadciśnienia może zmniejszyć ryzyko udaru mózgu nawet o 30–40%.
Aktywność fizyczna – każdy ruch ma znaczenie
Brak regularnego wysiłku fizycznego i siedzący tryb życia wyraźnie zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Współczesne wytyczne podkreślają jednak, że korzyści przynosi praktycznie każda forma ruchu.
Zalecane minimum dla osób dorosłych to:
- co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo (np. szybki marsz),
- lub 75 minut intensywnego wysiłku (np. bieg),
- najlepiej rozłożone na kilka dni tygodnia.
Regularna aktywność fizyczna pomaga obniżyć ciśnienie tętnicze, poprawia gospodarkę lipidową i węglowodanową, zmniejsza masę ciała oraz redukuje ryzyko cukrzycy. Korzystnie wpływa również na samopoczucie psychiczne.
Dieta ma znaczenie
Jednym z najlepiej przebadanych modeli żywienia zmniejszających ryzyko udaru mózgu pozostaje dieta śródziemnomorska.
Powinna ona opierać się przede wszystkim na:
- warzywach i owocach,
- produktach pełnoziarnistych,
- rybach,
- oliwie z oliwek,
- orzechach,
- ograniczeniu czerwonego mięsa i żywności wysokoprzetworzonej.
W profilaktyce udaru mózgu rekomendowana jest także dieta DASH ukierunkowana na ograniczenie spożycia soli. Nadmierne spożycie sodu sprzyja rozwojowi nadciśnienia tętniczego, a tym samym zwiększa ryzyko udaru.
W badaniach wykazano również niekorzystny wpływ częstego spożywania:
- czerwonego mięsa,
- produktów smażonych,
- żywności wysoko przetworzonej,
- tłuszczów pochodzenia zwierzęcego.
Otyłość i cukrzyca
Nadwaga i otyłość, szczególnie otyłość brzuszna, zwiększają ryzyko udaru mózgu poprzez wpływ na rozwój nadciśnienia, cukrzycy i zaburzeń lipidowych.
Wytyczne zalecają utrzymywanie wskaźnika BMI w zakresie 18,5–24,9 kg/m². Nawet umiarkowana redukcja masy ciała może poprawić wartości ciśnienia tętniczego oraz parametry metaboliczne.
Cukrzyca i stan przedcukrzycowy są niezależnymi czynnikami ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu.
Cholesterol i zaburzenia lipidowe
Podwyższone stężenie cholesterolu LDL sprzyja rozwojowi miażdżycy, a tym samym zwiększa ryzyko udaru niedokrwiennego mózgu.
U wielu pacjentów konieczne jest stosowanie statyn, które poza obniżaniem poziomu cholesterolu wykazują także działanie stabilizujące blaszkę miażdżycową i przeciwzapalne.
Szczególnie ważna jest regularna kontrola lipidogramu u osób:
- z nadciśnieniem tętniczym,
- z cukrzycą,
- palących papierosy,
- z chorobami serca,
- z obciążonym wywiadem rodzinnym.
Palenie tytoniu
Palenie papierosów pozostaje jednym z głównych modyfikowalnych czynników ryzyka udaru mózgu. Dotyczy to zarówno palenia czynnego, jak i biernego.
Ryzyko rośnie wraz z liczbą wypalanych papierosów.
Negatywny wpływ palenia tytoniu na naczynia mózgowe nasila się szczególnie wtedy, gdy współistnieją inne czynniki ryzyka udaru niedokrwiennego, takie jak cukrzyca czy wrodzone lub nabyte zaburzenia krzepnięcia.
Nakładanie się kilku obciążeń jednocześnie może znacząco zwiększać ryzyko wystąpienia udaru mózgu. Zjawisko to, tzw “mechanizm podwójnego uderzenia” ma szczególne znaczenie u kobiet palących papierosy i jednocześnie stosujących antykoncepcję hormonalną lub hormonalną terapię zastępczą.
Badania epidemiologiczne wskazują również, że nikotynizm wiąże się ze zwiększoną częstością zmian miażdżycowych w naczyniach wewnątrz- i zewnątrzczaszkowych.
Zaprzestanie palenia stopniowo zmniejsza ryzyko udaru i stanowi jedną z najskuteczniejszych interwencji profilaktycznych.
Alkohol
Nadmierne spożycie alkoholu zwiększa ryzyko zarówno udaru niedokrwiennego, jak i krwotocznego. Szczególnie niebezpieczne jest spożywanie dużych ilości alkoholu jednorazowo.
Aktualne dane nie pozwalają traktować alkoholu jako elementu profilaktyki zdrowotnej. Eksperci podkreślają, że ograniczenie jego spożycia pozostaje ważnym elementem profilaktyki chorób naczyniowych.
Migotanie przedsionków – groźna arytmia
Migotanie przedsionków jest jedną z najczęstszych przyczyn udaru mózgu. Część pacjentów odczuwa kołatania serca, jednak u wielu choroba przebiega bezobjawowo. Ryzyko udaru u pacjentów z migotaniem przedsionków może być nawet kilkukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej.
Dlatego niezwykle ważne jest:
- rozpoznawanie zaburzeń rytmu serca,
- regularne wykonywanie badań kontrolnych, badań EKG,
- właściwa ocena ryzyka zakrzepowo-zatorowego,
- stosowanie leczenia przeciwkrzepliwego u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.
Sen i bezdech senny
Coraz większą uwagę zwraca się także na znaczenie jakości snu. Obturacyjny bezdech senny wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia tętniczego, zaburzeń rytmu serca oraz udaru mózgu.
Do objawów sugerujących bezdech senny należą:
- głośne chrapanie,
- przerwy w oddychaniu podczas snu,
- nadmierna senność dzienna,
- poranne bóle głowy,
- przewlekłe zmęczenie.
U części pacjentów zastosowanie leczenia CPAP może poprawić kontrolę ciśnienia tętniczego oraz zmniejszyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.
Złe warunki środowiskowe
Coraz więcej badań wskazuje również na istotny wpływ zanieczyszczenia powietrza pyłami I hałasem na ryzyko udaru mózgu, zwłaszcza udaru niedokrwiennego. Z tego względu poprawa jakości powietrza i ograniczanie ekspozycji na smog są coraz częściej traktowane jako element nowoczesnej profilaktyki udaru mózgu.
Objawy alarmowe udaru mózgu
Należy również pamiętać o objawach alarmowych udaru mózgu. Nagłe wystąpienie:
- niedowładu ręki lub nogi,
- opadania kącika ust,
- zaburzeń mowy,
- nagłych zaburzeń widzenia,
- silnych zaburzeń równowagi
wymaga natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. W przypadku udaru liczy się każda minuta – szybkie wdrożenie leczenia może uratować życie oraz ograniczyć trwałą niepełnosprawność.
Profilaktyka zaczyna się wcześniej, niż myślimy
Wielu pacjentów traktuje udar mózgu jako nagłe, nieprzewidywalne zdarzenie. Tymczasem w większości przypadków jest on końcowym etapem wieloletniego procesu uszkadzania naczyń krwionośnych.
Pomimo tego, iż powszechnie wiadomo, że ryzyko udaru wzrasta z wiekiem, obecnie coraz częściej choroba ta dotyka także osóby młodsze, aktywne zawodowo.
Dlatego też nie należy bagatelizować badań profilaktycznych. Wczesne wykrywanie czynników ryzyka i ich skuteczne leczenie może zapobiec poważnym konsekwencjom zdrowotnym.
Pamiętajmy, że profilaktyka udaru mózgu nie wymaga rewolucji, lecz konsekwencji i świadomości zdrowotnej.
- Regularna aktywność fizyczna,
- zdrowe odżywianie,
- kontrola ciśnienia tętniczego,
- leczenie cukrzycy i zaburzeń lipidowych,
- niepalenie tytoniu,
- ograniczenie alkoholu,
- dbanie o odpowiednią ilość snu.
…czyli zdrowy styl życia oraz właściwe leczenie chorób przewlekłych to najskuteczniejsza inwestycja w przyszłość i sprawność na długie lata.
Opracowanie: Lek. Anna Pysz
Piśmiennictwo
- Lasek-Bal A. Postępy w leczeniu udaru niedokrwiennego mózgu. Wytyczne ekspertów AHA/ASA 2024 dotyczące pierwotnej profilaktyki udaru mózgu. Neurologia po Dyplomie. 2026;2(21). Medical Tribune Polska.
- Fiszer U., Michałowska M. (red.). Postępy w neurologii. Wyd. I. Warszawa: Medical Tribune Polska; 2025.
- Sienkiewicz-Jarosz H. (red.). Udar mózgu. Kompendium dla praktyka. Wyd. I, dodruk 4. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie; 2021.
